Бір ұмытпастық жақсы нәрседен көңілге жақсы әсер хасил болып, жаман нәрседен көңілге жаман әсер хасил болу секілді нәрселер
Абайдың қырық үшінші қара сөзі
Адам баласы екі нәрседен тұрады: бірі — тән, бірі — жан. Осы екеуінің арасындағы қасиеттердің қайсысы туа бітті, қайсысы кейіннен қалыптасады — соны айырып, танып білу керек.
Туа біткен мен кейін қалыптасатын қасиеттер
Туа біткен (жибили)
- Ішсем, жесем деген құмарлық
- Ұйықтауға бейімділік
- «Аз ба, көп пе, білсем екен, көрсем екен» деген ынтықтық
Кейін қалыптасатын (кәсиби)
- Ақыл
- Ғылым
- Өнер мен дағдыны үздіксіз жетілдіру
Адам сыртқы дүниеден хабарды бес сезім арқылы алады: көзбен көреді, құлақпен естиді, қолмен ұстайды, тілмен татады, мұрынмен иіскейді. Сол хабардың ұнамдысы — ұнамды күйінде, ұнамсызы — ұнамсыз күйінде, өз бейнесімен көңілге түседі. Ал оны көңілде орнықтырып, суреттеп сақтайтын — жанның туа біткен қуаты.
Қуатты өсіру: ескерсең — артады, ескермесең — тозады
Жақсы нәрседен көңілге жақсы әсер, жаман нәрседен жаман әсер қалуы — сол жан қуатының белгісі. Бірақ бұл қуаттар әуелде әлсіз болады: адам ескеріп, бағып-күтсе — ұлғаяды; ескерусіз қалса — жоғалады, тіпті жоғалмаса да үлкен іске жарамай қалады.
Кім сырттан көріп-білу, естіп-білу секілді істерін көбейтсе, соның «жиғаны» көп болады: орындысын да, орынсызын да сол жиғанынан есеп қылып табады. Мұндай адамды ақылды дейміз.
«Құдай ақыл бермеді, қайтейік?» деу — өзіңді ақтаудың амалы. Құдай «көрме, естіме, көргеніңді елеме, есіңе сақтама» деген жоқ; «ойын-күлкіге, ішіп-жеуге, ұйқыға, мақтанға әуре болып, ішіңдегі қазынаны жоғалт» деген жоқ.
Талап туралы дау және оның жауабы
Кейбіреулер «ақыл туа бітпесе де, талап туа бітеді; талапты адам ақылды табады» дейді. Абай бұған қарсы: талап балада да бар, бірақ қуаттың басы кішкентай болады — ескермесе жоғалады, ескеріп айналдырса зорайады.
Өнер де солай: күнде тексерсең — күнде өседі; көп уақыт тексермесең — тапқан өнерің жоғалғанын да аңғармай қаласың.
Жоғалған өнер «мен жоғалдым» деп хабар бермейді. Кейін қайта қуғаның — әуелгі тапқаныңнан да қиын.
Жан қуатының үш артық қуаты
Жан қуатының түрі көп. Бірақ оның ішінде ерекше сақтауға тиіс үш артық қуат бар. Бұлар жоғалса, адам баласы хайуандыққа ауып, адамшылықтан шығады.
1) Подвижной элемент
Не көрдің, не естідің, не білдің — соны тез ұғып қана қоймай, оның «қайдан шыққанын» және «қайда барарын» екі жағынан да ақылмен шолып қарауға қозғайтын күш. Бұл болмаса, көп оқу мен көп білудің өзі де оңды пайда бермейді: керекті жерде ойламайсың, керекті жерде істемейсің, керекті жерде айтпайсың — бәріне кеш қалып, өмір бойы «әттеген-ай» дей бересің.
2) Сила притягательная однородного
Бір нәрсені көріп-біліп, көңіліңе жақса — соған ұқсас нәрселерді іздеп, салыстырып, тексеруге итермелейтін қабілет: түгел ұқсай ма, әлде бір жері ғана сәйкес пе — бәрін ойлап, білгеніңді тексеріп, білмегеніңді сұрап, оқып, өзіңді тоқтатпайтын күш.
3) Впечатлительность сердца
Жүректі төрт нәрседен — мақтаншақтықтан, пайдакүнемдіктен, жеңілдіктен, салғырттықтан — таза ұстасаң, сырттан ішке барған әр нәрсенің суреті жүрек айнасына анық түседі; бойға тез жайылады, ұмыттырмайды. Ал жүрек осы төртеумен кірлесе, айнасы бұзылып, қисық не күңгірт көрсетеді — онда оңды ұғым шықпайды.
Ішкі қазына: ақыл мен ғылымды да «бақпасаң» жоғалтасың
Тән қуатымен сырттан тауып, сыртта сақтайтын нәрсенің аты — дәулет. Оның да кеселі мен кесапаты көп: білмесең, сақтай алмайсың. Сол сияқты жан қуатымен жиған нәрсенің аты — ақыл, ғылым. Оның да зиян келтірер себептері бар: оны білмесең, бақпасаң — айрыласың.
Әрбір жақсы нәрсенің өлшеуі бар: өлшеуінен асса — жарамайды. Өлшеуді білу — үлкен іс. Ойлану жақсы, бірақ іске тіпті беріліп кеткен адам ойын байлай алмай, қиялиға да айналуы мүмкін.
Ішу, жеу, киіну, күлу, көңіл көтеру, құшақтау, сүю, мал жинау, мансап іздеу, айлакер болу, алданбауға тырысу — мұның бәрінің де өлшеуі бар. Өлшеуден асса, мәні кетеді. «Ненің қызығын көп іздесең, соның күйігін де бір тартасың» деген сөз осы.
Екі қуаттың қос қыры: пайда да, зиян да осыдан
Жасырып қалмайық: айтылған үш қуаттың ішінде алғашқы екеуі — подвижной элемент пен сила притягательная однородного — көбіне бірге жүретін құбылыс. Барлық пайда да осы екеуінен шығады, барлық зиян да осы екеуінен шығады.
Зиянға бастайтын түрлері
- мансапқорлық
- мақтаншақтық
- ашуланшақтық
- өтірікшілік
- құмарлыққа тартып, ақылдан шығаратын әдеттер
Тежем
Мұндайға ерте тыйылу керек. Пайда мен залалды айыратын қуат — ақыл. Бірақ мұны бір ақылдың өзі ғана тоқтата алмайды: ақыл мен қайрат қосылып тоқтатады.
Егер адамда ақыл мен қайрат қатар болмаса, ал жоғарыдағы екі қозғаушы қуат асау болса — ол жүгенсіз аттай: тауға соға ма, тасқа соға ма, суға соға ма, жарға соға ма — бір Құдай біледі. Ондай адам еріксіз кетеді: екі етек жайылып, екі көзі аспанда, масқара халге түскені — өлгенше.
Абайдың басқа да қара сөздері — адам мінезі, ақыл-ғылым, тәрбие мен жауапкершілік туралы ойдың кең өрісі.