Қыз әулие
Қыз әулие: халық жадындағы қасиетті мекен
Ақтөбе облысында «Қыз әулие» атанып кеткен киелі орын жайлы аңыз көп. Алайда оның тарихтағы нақты орны мен өмірбаяны туралы дәл дерек сақталмаған. Соған қарамастан, бұл мекен халық санасында қасиетті жер ретінде орныққан.
Аңыз бойынша, Қыз әулиенің шын аты — Сұлу. Жұрттың айтуынша, ол Кеңқияқ маңындағы тағы бір киелі қорым иесінің қызы болған. Ел ішінде «апат болар алдында жергілікті жұрттың түсіне бір қарт кісі мен Қыз әулие кіріп, ескерту жасайды» деген сенім тараған.
Құлпытас пен жалғыз ағаш
Осы сенімнің ықпалымен, 1996 жылы ағайын-туыс болып Қыз әулиенің басына құлпытас қойылған. Ол маңда өзгеше бір ағаш өсіп шыққаны айтылады: жапан түзде жалғыз тұрған сол ағаштың қасына жұрт белгі орнатқан.
Аңыздың қайғылы түйіні де бар: 2007 жылы бір топ ваххабист келіп, әлгі ағашты да, құлпытасты да қиратып кеткені айтылады.
Дендертас — Қыз әулиенің шашуы
«Дендертас» туралы әпсана да Қыз әулие жайлы хикаялармен сабақтас айтылады. Жиембет жырау жырға қосқан «Жотасы биік Дендерім» аталатын өңір Атырау облысының Батыс Қазақстан облысымен шектесер тұсында орналасқан. Ресейдің Орал тауының сілемі де осы Дендер аймағында аяқталады. Жергілікті жұрт бұл тауды Дендертау деп атайды.
«Дендер» атауы қалмақ тіліндегі «төбе», «биіктік» мағынасымен байланыстырылады. Тау-тасы мен жотасы жұмбаққа толы бұл мекенге қатысты аңыз да көп. Солардың бірі — Дендертас туралы хикая.
Осы өңірде туған Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, ақын Қойшығұл Жылқышиев Дендертасқа қатысты аңызды жеткізген.
Жауһар мен бейтаныс жігіт
Аңыз бойынша, Дендерде атақты бір байдың Жауһар атты қызы болыпты. Бір күні қыз отауының сыртына біреу дүбірлетіп шауып келіп, атын мама ағашқа асығыс байлайды да, киіз үйге баса-көктеп кіріп келеді.
Қаннен қаперсіз отырған Жауһар сасқалақтап, киініп те үлгермей қалады. Үйде жалғыз. Ал алдындағы жігіттің көркі көз тойдырады, бірақ бейтаныс үйге емін-еркін кіріп келгені де қызға таңсық. Бай әкесінен именіп, бұл үйге қатар-құрбыларының өзі де рұқсатсыз кіре бермейтін.
Қыз әдеп сақтап, «төрлетіңіз» дейді де, өзі жүгіре басып әкесіне барады.
Байдың ашуы және жұмбақ жоғалу
Әңгімені естіген әкесі «Бұл қай басынғандық?» деп ашуға мініп, жандайшаптарын шақырады. Олар жігіт отырған қыз отауының сыртын қыл арқанмен шырмап байлап тастайды. Қосағында тұрған айғырын да піштіртіп жібереді. «Қыз үстіне баса-көктеп кіргенді көрсетейін!» дегендей, кек пен қорлау қатар жүрген әрекет.
Бір күн өтеді — үн жоқ. Екі күн өтеді — тым-тырыс. Шілденің аптап ыстығы. «Бұл тым болмаса су сұрамай ма?» деп байдың өзі де алаңдай бастайды. Байлаудағы айғыр да көзден ғайып болған.
Ақыры бай шырмауды шешкізіп, ішке кірсе — ешкім жоқ. Бәрінен бұрын, бейтаныспен тілдеспей қалғанына өкінеді. «Жын ба, шайтан ба?» деген күдік те көңілге ұялайды. Бірақ айғырды піштірткен сәтте өзі де жұртпен бірге қарап тұрған.
Аян: «Мен Мәтен деген әулие едім…»
Сол күннен бастап Жауһардың мінезі өзгере бастайды: күндіз-түні көз алдынан әлгі көркем жігіттің бейнесі кетпейді. Бір түні жігіт түсіне еніп, аян береді:
«Жауһар, сенің әкең жайлаған Жамантау — шын мәнінде жаман тау емес, заманның тауы. Асты-үсті тұнған байлық. Оған әкеңнің ғұмыры жетпейді: бар заманы зар заманға айналады. Мен Мәтен деген әулие едім. Саған әулиелік дарытқалы келіп едім, әкең кедергі болды. Бірақ бәрібір сен әулиелік жолға түсесің.
Елге қызмет қыл: ауырғанды емде, алдағыны болжа, жеріңді қазағыңнан басқаға таптатпа. Әулиелігіңе елді сендіру үшін тау басына түнде жанып, қасына адам жақындағанда қозғалып, алыстап кететін Дендер деген ғажайып тас қалдырдым. Ол тас әзірге сенің қолыңа түспейді, қартайғанда ие боласың. Сол кезде ғана еліңе керемет заман орнайды…»
Қыз әулиеге айналу
Жауһар оянған бойы Жамантауға бет алады. Құрбыларына түсін айтып, жалғыз барғысы келетінін жеткізеді. Артынан шауып шыққан әкесіне де ұстатпай, құстай ұшып жеткізбейді.
Бойына бір қасиет қонғанын сезген қыз күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан айырылады. Ақыры диуаналық халге түседі. Бірақ уақыт өте келе, оның айтқаны айнымай келетін, қолының ұшы тиген сырқаттың тәуір болып кететін қасиеті байқалады. Сөйтіп, ол ел аузында Қыз әулие атанады.
Аңызда бай әкесінің бар малы бір жұтта қырылып, дәулеті ортайғаны да айтылады.
Көл, емдік бұлақтар және Дендертастың табылуы
Қыз әулиенің кереметі — ел шетіне жау кіргізбей, халықтың байлығын тау астына жасырып ұстайды делінеді. Ал Мәтенге деген махаббаты бір сәт те басылмайды.
Бірде ол төбе басына шығып, құсалықтан жылайды. Біраздан соң басын көтеріп қараса, алдында жарқырап жатқан айдын көл пайда болыпты. Бұл — Қыз әулиенің көз жасынан жаралған көл екен.
Күркіреуік пен Сарқырауық бұлақтары құятын көлдің суы мен балшығына Қыз әулие емдік қасиет дарытады. Сөйтіп, тұзды бұлаққа айналған бұл мекен талай адамның дертіне шипа болады деп сенеді.
Сол сәтте айналасына қараса, өріс малға толып, ел еңсесін көтеріп тұр екен. Ал алақанында — Мәтен айтқан Дендертас.
«Дендертасты шашу қылып шаш»
Жарқыраған тасты қыса ұстап, «Мәтен мен Дендертасты таптым!» деп төбеге қарай жүгіре жөнелгенде, алдынан бір қария кезігеді:
«Жауһар, мен мұндамын. Дендертасты еліңе шашу қылып шаш. Бұл — байлық нұры, бақыт жыры!»
Қария көзден ғайып болады. Ауа қармап қалған Қыз әулие: «Мен енді не істеймін, Мәтен?» — деуге ғана шамасы келеді. Сол сәтте бейіт астынан:
«Біз өмір бойы бір-бірімізге қолымыз жетпей өттік. Енді сен менен алыстама…»
Қыз әулие Дендертасты еліне шашу қылып шашады. Жұрттың бәріне жетті-ау деген кезде өзі де Мәтен зиратының жанына барып, жер астына кіріп жоқ болып кетеді делінеді. Сөйтіп, Мәтен мен Жауһардың зираттары ел тәу ететін қасиетті мекенге айналады.
Киелі география: Индер көлі, Мұзқұдық және тарихи мазарлар
Аңыз желісінде Қыз әулиенің көз жасынан жаралған Индер көлі айнадай болып жайқалып жатыр деп суреттеледі. Қазақстанда теңдесі жоқ делінетін Мұзқұдық та осы маңда: қысы-жазы ерімейтін құдық жөнінде де ел аузында талай әңгіме бар. Соның бірінде Мұзқұдық Жауһардың Мәтенді енді таба алмайтынына көзі жетіп, көңілі суынғанда пайда болған делінеді.
Мәтен бейіті мен Қыз әулие мәңгілік тыныстаған жерден сәл ілгері жүрсең, Махамбет пен Сырым батырға бата берген Малайсары бидің мазары көзге шалынады. Ал одан шамамен 40 шақырым жерде Мұрат Мөңкеұлының зираты жатыр.