Шаруалар бұқарасы

1) Көтерілістің негізгі себептері

Ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі тұрмыс укладының күйреуіне, орташа шаруалар мен кедейлерді «кулак» ретінде жоюға қарсы наразылық; күштеп ұжымдастыруға қарсы әрекет.

Сипаты

Шаруалар бұқарасының стихиялы бой көрсетулері мен жаппай қарсылық әрекеттері.

2) Қозғаушы күш

Шаруалар бұқарасы (кедей және орташа шаруалар басым).

3) Қарсылық түрлері

• Қалаларға және құрылыстарға кету
• Басқа аймақтарға, тіпті шетелге көшіп кету
• Ұжымдастыру белсенділеріне, партия/кеңес/комсомол қызметкерлеріне, сот орындаушыларына қарсы зорлық
• Өзін-өзі қорғауға арналған қарулы отрядтар құру
• Ашық көтеріліске шығу

4) Ірі орталықтар мен ошақтар

• Семей округі: 1930 ж. ақпан–мамыр аралығында Зырянов, Өскемен, Самар, Шемонаиха, Қатонқарағай аудандарын қамтыған толқулар.
• Батпаққара (Торғай): Қазақ өлкелік комитеті «бандиттік-басмашы қозғалысының көрінісі» деп бағалаған.
• Қарақұм: Орталық, Батыс, Оңтүстік Қазақстаннан көтерілісшілер жиналып, қозғалысты Орынбордағы 8-дивизия басып тастаған.
• Созақ: табанды ұйымдасуымен ерекшеленіп, көтерілісшілер аудан орталығын басып алып, басшыларын өлтірген.

5) Нәтижелері мен салдары

• Ұжымдастыру жылдары республика аумағында 372 жаппай толқу мен көтеріліс болды.
• Кеңес өкіметі 1916 жылғы көтерілісті басуда қолданылған жазалау экспедицияларының тәжірибесін қайталады.
• Маңғыстау, Жылқосын, Ойыл, Табын аудандарының шаруалары Түрікменстан, Қарақалпақстанға, бір бөлігі Иран мен Ауғанстанға көшуге мәжбүр болды.
• Алматы округінің бірқатар ауылдары Қытайға ауа көшті.
• 1931 ж. көктемінде Қарқаралы округінің Абыралы, Шыңғыстау, Шұбартау аудандарындағы көтерілісшілердің басым бөлігі қырғынға ұшырады.
• 1932 ж. қыркүйекте ауыл шаруашылығына қатысты қаулы қабылданды.
• Жасанды құрылған ұжымшарлар таратылып, күштеп қоғамдастырылған мал-мүліктің бір бөлігі қайтарылды.
• 1935 ж. ақпанда ұжымшар мүшелерінің съезі өтіп, ауыл шаруашылығы артелінің жаңа үлгі Жарғысы қабылданды.

Тапсырма 1. Кеңес өкіметіне қарсы халық наразылығының сипаты

Қазақстандағы өкімет орындарының саясатына наразылықтың алғашқы белгілері 1928 жылғы тәркілеу кезінде байқалды. Жаппай ұжымдастыру науқаны басталғаннан кейін бірқатар аудандарда негізгі қозғаушы күштері кедей және орташа шаруалар болған көтерілістер бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер кеңес және партия мекемелерін талқандады, құжаттарды өртеді. Алайда көтерілісшілердің нашар қарулануы мен ұйымшылдықтың жеткіліксіздігі көтерілістердің жеңіліске ұшырауына әкелді. Мемлекеттің күш қолдану саясаты шаруалардың табанды қарсылығына тап болды.

Тапсырма 2. Жазалау шаралары және адам құқықтарының өрескел бұзылуы

Көптеген аудандарда сотсыз және тергеусіз ату фактілері орын алды. ОГПУ қызметкерлері мен жергілікті кеңес және партия өкілдері тұтқындалғандарды қарумен атып, аяусыз қорлады. Бұл деректер 1920–1930 жылдардағы Кеңес өкіметі жүргізген зорлық-зомбылық саясатын адамзатқа қарсы қылмыстар деңгейінде бағалауға негіз береді. Қазақ халқы санының кемуіне алып келген «Кіші Қазан» және ұжымдастыру саясатының салдары өте ауыр болды. Сонымен қатар билік органдары қазақтардан босаған жерлерге КСРО-ның басқа аймақтарынан қуғын-сүргін көрген, мал-мүлкінен айырылған кулактарды әкеле бастады. Басшылық Қазақстандағы көтерілістерді таптық күрестің шиеленісуі және бұрын тоқтаған Алаш қозғалысының ықпалы ретінде түсіндіруге тырысты.

Тапсырма 3. Неліктен көтерілістер жеңіліске ұшырады?

1929–1931 жылдардағы халық бой көрсетулерінің басым бөлігі жеңіліске ұшырады. Негізгі себептері — көтерілісшілердің нашар қарулануы және ұйымшылдықтың жеткіліксіздігі. Қозғалыстың бәсеңдеуіне 1930–1931 жылдардағы аштық та әсер етті: әлсіреген көшпелілер өз мүддесін қарумен қорғай алмады. Наразылықтың кең тараған формаларының бірі — Қазақстаннан тыс жерлерге қоныс аудару болды.

Тапсырма 4. Созақ көтерілісі

1930 жылдың көктемінде көтерілісшілер қозғалысы күшейді. Қазақстанның оңтүстігіндегі Созақ ауданында ірі бой көрсету өтті. Оған бірнеше тұтқындар лагерінің ашылуы, сондай-ақ Ораза айында діни әдет-ғұрыптарды орындағандарға айыппұл салу секілді қысым шаралары түрткі болды. Бұл — 1930 жылдардың басындағы ең ірі көтерілістердің бірі: шамамен 5 мың адам қатысты. Сол кездегі құжаттарда оқиға Кеңес өкіметіне қарсы «контрреволюциялық қарулы көтеріліс» ретінде сипатталды. Кейінірек Т. Рысқұловтың И. Сталинге жазған хатында күштеп ұжымдастыру дәстүрлі көшпелі қоғамның нормаларын өрескел бұзғаны айтылды (мысалы, кей талаптар қазақтардың ар-намысына тиетін сипатта болды). Мұндай қорлау қоғамдық наразылықтың өсуіне әкелді.

Тапсырма 5. Қатаң жазалау және көші-қон

1931–1932 жылдары аштықтан аман қалған халықтың едәуір бөлігі көшіп кетті: шамамен 1 млн 30 мың адам орын ауыстырды. Олардың 414 мыңы ғана кейін оралды, 616 мыңы қайтпады; 200 мыңы Қытай, Моңғолия, Ауғанстан, Иран және Түркияға өтті. ОГПУ деректері бойынша 1929 жылы Қазақстанда 31 көтерілісшілер отряды (шамамен 350 адам) болған; 1930–1932 жылдары көтерілісшілер саны 2 мыңға дейін, 1932–1933 жылдары 3,2 мың адамға дейін өскен.

1929 жыл

• 29 қыркүйек: Сырдария округінің Бостандық ауданында халық наразылығы бұрқ етті.
• 1 қараша: Батпаққарада шаруалар көтерілісі басталды.

1930 жыл

• Ақпан: Созақ ауданында қазақ шаруаларының көтерілісі басталды.
• 25 ақпан: Ырғыз көтерілісі басталды.
• Қарақұм көтерілісі — ауқымы үлкен, қуатты ошақтардың бірі.
• 7 сәуір: Қармақшы мен Ырғыздан шыққан жазалаушылар мен көтерілісшілер арасында ұрыс болды.
• Шілде: Көпжан Жұбанов айналасына 400 шаруашылықтан шамамен 1000-ға жуық қожалық иелері топтасты.
• 8 желтоқсан: шешуші шайқас болды.
• Наурыз: Қазалы ауданында ишан Ақмырза Тосов бастаған қарулы көтеріліс басталды.
• 14 наурыз: Қареке елді мекені жанындағы шайқаста көтерілісшілерден 170 адам қаза тауып, жазалаушылардан 4 адам қаза тауып, 5 адам жараланды.

1931 жыл

• Семей өңірі: ақпанда басталған көтеріліс қатысушылары 14 ақпанда Қайнар селосын басып алды.
• 20 маусым: Оразалы Қастеков бастаған көтерілісшілер Қастек ауданындағы (қазіргі Алматы облысы) Комсомол атындағы ұжымшар кеңсесін басып алды.
• Адай көтерілісі: Гурьев (Атырау) округінің Маңғыстау өңірінде халық күштеу саясатына ашық наразылық білдірді.