Ата - ана үшін ескерту
Мақсаты мен міндеттері
Бұл тренингтің мақсаты — жәбірлеу мәселесі бойынша ата-аналарды ақпараттандыру және жәбірлеудің алдын алуға көмектесетін ата-аналық мінез-құлықтың нақты алгоритмін қалыптастыру.
Негізгі міндеттер
- Ата-анаға баланың балалық шағы қауіпсіздік сезімімен өтуі қажет екенін еске салу.
- Жәбірлеу туралы нақты, түсінікті ақпарат беру.
- Бала тәрбиесінде ескерілуі тиіс практикалық ұсыныстар ұсыну.
Кіріспе сөздің өзегі
Шетелдік мамандар қауіпсіздік сезімінен айырылған, әртүрлі жәбірлеуді бастан өткерген балалардың күйзелісі кейде қайтымсыз салдарға әкелетінін атап өтеді. Сондықтан «жәбірлеу» мен «қатал қатынас» ұғымдарының мәнін айқындау маңызды.
Ұйымдастыру кезеңі
Тренинг тәртібі
- 1 Тренинг ережелерімен таныстыру.
- 2 Ата-аналарды топтарға бөліп отырғызу.
- 3 Талқылауға 5–7 минут беру және пікірлерін тыңдау.
Талқылау сұрақтары
- Бала тәрбиесіндегі қатыгездік дегенді қалай түсінеміз?
- Балаға қатысты зорлық-зомбылық дегенді қалай түсінеміз?
Қатал қатынастың белгілері
Балаға қатал қарауға әртүрлі орталар ықпал етуі мүмкін: дін, құқық қорғау органдары, сот, мектеп, медициналық мекемелер, тіпті жақын туыстар. Ересектер баламен қарым-қатынаста төмендегі әрекеттерге барғанда, қатал қатынастың қаупі артады:
- Өз артықшылығын көрсету, баланы төмен санау.
- Баламен «малай» не «құл» сияқты қатынасу.
- Балаға тікелей қатысты шешімдерді (немесе оның тағдырын) түсіндірмей қабылдау.
- Әңгіме барысында баланың сөзін бөлу, пікірін елемеу.
Жәбірлеудің негізгі түрлері
Физикалық жәбірлеу
Ата-ананың (немесе олардың орнын басатын тұлғалардың, тәрбиесіне жауапты адамдардың) балаға әдейі физикалық күш қолдануы.
Психологиялық жәбірлеу
Күнделікті күтімнің жеткіліксіздігі, тұрақты қысым көрсету, қорқыту. Нәтижесінде баланың көңіл күйі бұзылып, денсаулығы мен дамуына қауіп төнуі мүмкін.
Экономикалық жәбірлеу
Баланың негізгі мұқтаждықтарын қанағаттандырмау немесе оны «сауда құралы» ретінде пайдалану (мысалы, манипуляция, қорқыту, пайда табу).
Жағдаяттарды талдау (топтық жұмыс)
Ата-аналарға тақтадағы жағдаяттарды талдап, мүмкін шешімдер ұсыну ұсынылады.
Жағдаят A: Дамир, 7 жаста
Дамирдің ақыл-ойы жақсы дамыған, агрессивті емес, жиі сұрақ қояды, үлкендермен пікірталасқа қабілетті. Ертегілерге және ертегі кейіпкерлеріне қызықпайды. Сыныптастарымен және құрдастарымен қарым-қатынаста қиындық көреді, араласқысы келмейді, сюжеттік-рөлдік ойындардан бас тартады. Отбасында көбіне интеллектуалдық ойындар ойналады; пікірталаста бала тек фактілерге сүйенеді. Ертегіні сахнадан көргенде: «Жануарлар сөйлей алмайды ғой?» — деп таңғалады.
Сұрақ: Баламен қалай жұмыс істеуге болады?
Жағдаят B: Сәуле, 5 жаста
Анасы Сәулені психологқа кеңес алуға әкелді. Анасы: «Сәуле мені кішкентай балаға қызғанып жүр ме?» — деп сұрайды. Зерттеу нәтижесінде Сәуле анасын кішкентай балаға қызғанбайтыны анықталды, бірақ оның өзін-өзі бағалауы жоғары. Екінші баланың тууына байланысты өзіне көңіл аз бөлінеді деп сезінбеуі үшін отбасындағы адамдардың бәрі Сәуленің тілектерін орындайды, еркелігін көтереді, әр қадамын мақтайды, жағымсыз қылықтары туралы айтылған пікірді қабылдатпайды. Ол қыңыр әрі ерке болып өсіп келеді.
Сұрақ: Баланы қалай дұрыс тәрбиелеу керек?
Ұсынылатын қорытынды
- 1 Алынған ақпаратты қабылдап, бала өмірінде жәбірлеуге жол бермеу.
- 2 Ескерту материалын мұқият оқып, есте сақтау.
Ата-анаға арналған ескерту
Күнделікті қарым-қатынаста
- Баламен сенімді қарым-қатынасты сақтаңыз.
- Отбасында бала кез келген мәселені, оның ішінде ересектермен қарым-қатынасын да, еркін талқылай алатын орта қалыптастырыңыз.
- Бала өміріндегі оқиғалар мен достары туралы айтқанда, мұқият тыңдаңыз.
- Баланың жан күйзелістерін бөлісуіне жағдай жасаңыз — бұл қауіптің алдын алудың маңызды шарттарының бірі.
- Баланың басқа балалармен және ересектермен қарым-қатынасы қандай екенін біліп жүріңіз; қауіпті жағдайларды балалар жиі жасырады.
Егер бала «жәбірлендім» десе
- Сеніңіз. Бала көбіне өтірік айтпайды, әсіресе уайымдап, егжей-тегжейін жеткізсе.
- Ұрыспаңыз. Жәбірлеуші — басқа адам, ал зардап шегуші — сіздің балаңыз.
- Түсіністік танытыңыз. Мұқият және шыдаммен тыңдаңыз.
- Жеңілдетіп жібермеңіз. «Ештеңе етпейді, бәрі өтеді» деу оның ауыртпалығын төмендетеді.
- Теріс айналмаңыз. Егер бала сізден ұрыс, үрей немесе ашуды көрсе, бұл оған жәбірлеуден де ауыр тиюі мүмкін.
Қорытынды ой
Баланың өмірінде қобалжу мен күмән жиі кездеседі. Ол көп нәрсеге тәуелді, ал кейде өзін тыңдамайтын, «адам ретінде» толық қабылдамайтын ортаға тап болуы мүмкін. Сондықтан отбасындағы жалпы көңіл күй мен баланың сыртқы және ішкі қысымға дайындық деңгейінің арасында тікелей байланыс бар екенін ұмытпау маңызды.
Жасөспірімдер үшін құрдастар ортасының (референт топтың) ықпалы ерекше: балаңыздың кіммен дос екенін білу — қауіптің алдын алудың бір бөлігі. Сонымен қатар шектен тыс тыйым салу кейде кері әсер беріп, баланы үнсіздікке, өз-өзіне жабылуға итермелеуі мүмкін.
Осындай кезеңдерде балалардың топтық қарым-қатынасы пайдалы болуы ықтимал: ол оқшаулану сезімін азайтып, эмоциялық тұрақтануға көмектеседі. Тренинг соңында ата-аналарға арналған ескерту материалдары таратылады.
Негізгі ұстаным: қауіпсіздік, сенім және ашық диалог — жәбірлеудің алдын алудағы ең тиімді қорғаныс.