Төрт түлік малдың пайдасы
Жұмыстың мақсаты
Бұл жұмыстың мақсаты — жеті қазынаның бірі саналатын жылқының ерекше қасиеттерімен таныстыру, жылқы туралы түсінікті кеңейту және оның асыл мал екенін ұғындыру. Сонымен бірге жылқыға деген құрмет пен ықыласты оятып, халқымыздың жылқыға қатысты салт-дәстүрлерінің мәні мен ауқымын көрсету көзделеді.
Қазақ тіршілігі және төрт түлік
Қазақ — ежелден мал шаруашылығымен айналысқан халық. Ғасырлар бойы қалыптасқан бай тәжірибе арқылы олар мал өрісін, тіршілік табиғатын, қадір-қасиетін терең танып-білген. Тіпті малдың айрықша қасиеттерін ажыратып, бағалайтын сыншылар да шыққан. Сөйтіп халық тіршілігін де, шаруашылығын да мал өсірумен тығыз байланыстырған.
Төрт түліктің пайдасы
- Ет Жесең — тамақ
- Сүт Ішсең — сусын
- Жүн Кисең — киім
- Тері Байлық, тұрмысқа қажет шикізат
- Сүйек, мүйіз Тұтынсаң — бұйым
- Мінсең Көлік, серік
Мал өсіруге аса қолайлы Қазақстан жерін малсыз елестету қиын. Осы тақырыптарды оқып-үйрене отырып, мен әсіресе жылқыға қатысты қызықты деректерді жинақтадым.
Қымыз: көшпелі мәдениеттің шипалы сусыны
Қымыз — қазақтың көнеден келе жатқан шипалы сусыны. Бие сүтінен жасалатын бұл сусын көшпелі халықтардың дәстүрлі тағамы әрі қадірлі асы саналады. Кең сахараны жайлаған ел үшін жылқы малы — ішсе қымыз, жесе ет, кисе киім болған.
Ғылыми көзқарас
Орыс ғалымдары Г. Захарин мен С. Боткин зерттеулерінде қымыздың адам денсаулығын күшейтіп, ауруды бәсеңдетуге ықпалы бар тағам екенін атап өткен.
Құрамы мен әсері
- Тәбетті ашуға ықпал ететін дәрумендерге бай: B2, B12, P, C.
- Ағзада гемоглобин мен эритроцит мөлшерінің артуына ықпал етеді.
- Холестерин көрсеткіштерінің қалыпқа келуіне көмектесуі мүмкін.
Жылқы — қазақтың қадірлі қазынасы
Жылқы — қазақтың кәделі де бағалы қазынасы. Қазақ үшін ең құнды, қасиетті малдың бірі — жылқы. Оның пірі — Қамбар ата. Халықтық танымда Қамбар атаға тілек айтып, жылқының өсіп-өнуін, үйір-үйір болып көбеюін, қымыздың молаюын тілеген.
Қамбар атаға арналған тілек (үзінді, мазмұндама)
Тілек мәтінінде айғырдың байсалды, үйірдің көп болуы, биенің жуас әрі сүтті болуы, өрістің кеңеюі секілді ырыс-береке сұралады. Бұл — жылқының тұрмыс пен дәулеттегі орнын айқын көрсететін дәстүрлі дүниетаным көрінісі.
Жылқы жасына қарай атаулары
Халық жылқыны жасына қарай дәл ажыратып, әр кезеңге лайық атау берген. Бұл жүйе — қазақтың мал танудағы ұқыптылығы мен бай тілдік қорын танытады.
- Құлын Жылқы төлі
- Жабағы 1 жасқа дейінгі төл
- Тай 2 жастағы жылқы
- Құнан 3 жастағы жылқы
- Байтал 4 жастағы ұрғашы жылқы
- Дөнен 4 жастағы еркек жылқы
- Бесті 5 жасар еркек жылқы
- Ат Кестірілген, мініс ат
- Айғыр Аталық жылқы (сәурік — жас айғыр)
- Бие Аналық жылқы. Мама бие — көп құлындаған жуас бие, қулық — алғаш құлындаған бие.
Бәйге дәстүрі және жылқыны дәріптеу
Бұрын ел қорғаған батырлар жылқы ішіндегі таңдаулыларын ерекше дәріптеп, жоғары бағалаған. Айт, ас, тойларда ат жарысының бас бәйгесіне мол дүние тігілген. Кей деректерде бас бәйгеге елу бие, ақ отау, бір бас тоғыз, тоғыз түйе, жабулы қара нар және қалы кілем секілді бағалы олжалар берілгені айтылады.
Жылқы жүрісін жіктеу
Халық жылқыны жоғары бағалап қана қоймай, оның жүрісін де жіктеген. Бұл да жылқы танудың, баптаудың және мінез-құлқын аңғарудың мәдениеті терең болғанын көрсетеді.