Ақылдыға жан қымбат, Ақылсызға мал қымбат
Төмендегі мақал-мәтелдер қазақ дүниетанымындағы ақыл ұғымын — сабыр, әділдік, парасат, кеңес, ұстамдылық және адамдық өлшем ретінде — әр қырынан танытады. Мәтін редакцияланып, тыныс белгілері реттелді.
Негізгі ойлар
- Ақыл — адамның көркі, сабыр — оның серігі.
- Ақыл — байлықтан биік құндылық; базарда сатылмайды.
- Кеңес пен ақылдасу — адастырмайтын жол, тоздырмайтын тірек.
- Ашу ақылды көмескілейді; ұстамдылық парасатты сақтайды.
Ақыл туралы мақал-мәтелдер
«Ақыл» жайлы нақылдар төмендегі тақырыптар бойынша топтастырылды.
Ақыл, сабыр және мінез
- Ақыл — адам көркі, сабыр — ақылдың серігі.
- Адамның жүзі — ақылдың айнасы.
- Айғайлы жерде ақыл аз.
- Ақылға ақыл қос, ашуыңды тый.
- Ақылдан ашу көп болса — ақыл кетер; ашудан ақыл көп болса — ашу не етер?
- Ақылдыға ишарат, ақымаққа — таяқ.
- Ақылдыға сөз айтсаң, аз ойланып біледі; ақылсызға сөз айтсаң, тыңдайды да күледі.
Айла, амал және шешім
- Айла алтау, ақыл жетеу: айлаға ақыл қосылса, алдырмайтын екеу.
- Айлалы түлкі алдырмас.
- Айласыз батыр алдырар.
- Айтысып сөзге келгенше, ақылмен жөнге кел.
- Ақылдан асар амал жоқ, батылдар алмас қамал жоқ.
- Ақылды «көндім» десе, ақымақ «жеңдім» дейді.
Ақыл — қазына, өлшем, байлық
- Ақыл азбайды, әділдік тозбайды, арамдық озбайды.
- Ақыл айнымас, алтын шірімес.
- Ақыл айтсаң, батыл айт.
- Ақыл — алтын сандық: адамына қарай ашылар.
- Ақыл — арман, ой — өріс.
- Ақыл — ауыс, ырыс — жұғыс.
- Ақыл базарда сатылмайды.
- Ақыл — байлық (аз байлық); темір байлық — тозбас байлық; кен байлық — кең байлық.
- Ақыл бастайды, аяқ тастайды.
- Ақыл — бастан, асыл — тастан.
- Ақыл бітпес дәулетке, дәулет бітпес келбетке. (Абай)
- Ақыл — гауһар бағасыз, ақымақ — ауру дауасыз.
- Ақылдан артық байлық жоқ.
- Ақылдан жақын дос бар ма?
Кеңес, ақылдасу және ұйысу
- Ақылдасқан азбас, жақындасқан тозбас.
- Ақылдассаң — ақыл табасың.
- Ақылдассаң пішерсің, ақылдаспасаң — кем кесерсің.
- Ақылды адам айтқызбай біледі, ақсұңқар қаққызбай іледі.
- Ақылды айттырмай білер, сақы сұратпай берер.
- Ақылдыдан шыққан сөз аңсағанға — болсын кез.
Адам, қоғам және басқару
Ақыл ағадан, ілтипат ініден.
Ақылды адам ақымақтан да бірдеңе үйренеді.
Ақылды адам ашықса, ақылымен тояр; ақылсыз адам ашықса, аз ақылы жоғалар.
Ақылды адам — батпан-ақ, ақылсыз адам — сасқалақ.
Ақылды адам ерінбейді, қуатты адам сүрінбейді.
Ақылды — арын қорғайды, сараң — малын қорғайды.
Ақылдыға жан қымбат, ақылсызға мал қымбат.
Ақылды басшың болса — адаспайсың.
Ақылды басшың болса — елдің алды боларсың; ақылсыз басшың болса — елдің азы боларсың.
Ақылды ерге қарайды, ақылсыз — өрге қарайды.
Ақылды ерден сұра, дақылды жерден сұра.
Ақылды жел де ұшырмас, ұры да ұрламас.
Ақылды — жылдығын, ақылсыз — күндігін ойлайды.
Ақылды жігіт: атқа да мінер, таққа да мінер.
Бейнелі теңеулер
Ақыл — дария айдын, көңіл — дүлділ айбын.
Ақыл — дария: алса да таусылмайды; жел — қазына: сауса да таусылмайды.
Ақыл — дария, ой — теңіз.
Ақыл деген — ағып жатқан дария, кеме айдаушы — кемеңгер бір қария.
Көркем жолдар
«Ақ Еділдің өзі болмасаң да — бұлағым;
ақылды бастың өзі болмасаң да — құлағым».