Дүние жүзі елдерінің мемлекеттік құрылысы
Сабақ тақырыбы
Дүние жүзі елдерінің мемлекеттік құрылысы
Білімділік мақсат
Оқушыларға дүние жүзі елдерінің мемлекеттік құрылысы мен басқару формалары туралы толық мәлімет беру; деңгейлік тапсырмалар арқылы жұмыс ұйымдастыру.
Тәрбиелік мақсат
Отанды сүюге тәрбиелеу, қоршаған ортаға сүйіспеншілік сезімін ояту.
Дамытушылық мақсат
Қосымша материалдар арқылы оқушылардың белсенділігін арттыру, ойлау қабілетін дамыту; карта бойынша жұмыс жүргізіп, мемлекеттердің астаналарын көрсетіп, жаттату.
Құрал-жабдықтар
- Дүние жүзі саяси картасы
- Глобус
- Атлас
- Кескін карта
Сабақ түрі және барысы
Сабақ түрі: аралас сабақ.
- 1Ұйымдастыру
- 2Үй тапсырмасын сұрау
- 3Жаңа тақырыпты таныстыру
- 4Тақырыпты бекіту
- 5Бағалау және үйге тапсырма беру
Мемлекеттік құрылыс және басқару формалары
Егеменді елдердің мемлекет болып қалыптасуы әртүрлі тарихи жолмен жүзеге асады. Әрбір елдің мемлекеттік құрылысы, ең алдымен, оның басқару формасымен сипатталады. Дүние жүзінде тәуелсіз мемлекеттерді басқарудың бірнеше түрі бар.
Республика
Басқарудың ең кең таралған түрі — республикалық форма. Қазіргі кезде әлемде шамамен 150-ге жуық егеменді республика бар. Республикалық басқару прогрессивті және демократиялық артықшылықтарымен ерекшеленеді.
ХІХ–ХХ ғасырлар тоғысында отарлық езгіден бостандық алған Латын Америка елдерінің басым бөлігі осы басқару түрін таңдады. Кейін Азиядағы бұрын бодан болған елдердің көпшілігі, сондай-ақ ХХ ғасырдың екінші жартысында тәуелсіздік алған Африка мемлекеттерінің негізгі бөлігі де өзін республика деп жариялады.
Республикалық құрылыста заң шығарушы билік парламентке, ал атқарушы билік үкіметке тиесілі.
Дегенмен барлық республикалар бірдей емес: саяси-әлеуметтік ерекшеліктері әртүрлі. Мысалы, Швейцария мен Сомали, Франция мен Иран, Аргентина мен Кубаны салыстырғанда айырмашылықтар айқын байқалады.
Президенттік республика
Президенттің өкілеттігі басым; үкіметті көбіне президент басқарады.
Парламенттік республика
Негізгі тұлға — президент емес, үкімет басшысы (премьер-министр).
Әлемдік социалистік жүйе ыдырағанына қарамастан, басқару формасы тұрғысынан социалистік республикалар қатарына Қытай, Вьетнам, Лаос, Солтүстік Корея және Куба жатады.
Монархия
Мемлекеттік басқарудың келесі формасы — монархия. Әлемде монархиялық мемлекеттердің жалпы саны — 31. Олар құрлықтар бойынша біркелкі таралмаған: Америкада — жоқ; Мұхиттық аралдарда — 2; Африкада — 3; Азияда — 14; Еуропада — 12.
Қазіргі кезде монархиялардың ішінде жалғыз империя ретінде Жапония аталады. Қалғандарының көпшілігі — корольдіктер, сондай-ақ князьдіктер, сұлтандықтар және әмірліктер бар.
Монархиялардың басым бөлігі конституциялық монархия болғанымен, абсолюттік монархия да сақталған. Абсолюттік монархияларда билеушінің өкілеттігі өте кең: ол заң шығарушы және атқарушы билікті жүргізумен қатар, үкімет, қорғаныс және сот ісін де тікелей басқарады.
Монархиялық басқару сақталған елдер
Еуропа
- Бельгиякорольдік
- Даниякорольдік
- Испаниякорольдік
- Нидерландкорольдік
- Норвегиякорольдік
- Ұлыбритания және Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігікорольдік
- Швециякорольдік
- Андорракнязьдік
- Лихтенштейнкнязьдік
- Монакокнязьдік
- Люксембургұлы герцогтік
- Ватиканпапа мемлекеті
Азия
- Бутанкорольдік
- Иорданиякорольдік
- Камбоджакорольдік
- Сауд Арабиясыкорольдік
- Таиландкорольдік
- Брунейсұлтандық
- Малайзиясұлтандық
- Омансұлтандық
- Бахрейнәмірлік
- Біріккен Араб Әмірліктеріәмірлік
- Катарәмірлік
- Кувейтәмірлік
- Жапонияимперия
Ескерту: бастапқы мәтінде «Неаполь — корольдік» көрсетілген, алайда ол қазіргі мемлекет ретінде қолданылмайды; тізімге енгізілмеді.
Африка
- Лесотокорольдік
- Мароккокорольдік
- Эсватини (Свазиленд)корольдік
Мұхиттық аралдар
- Тонгакорольдік
- Самоакөсемдер институты
Абсолюттік монархия сақталған елдер
Еуропа
Ватикан
Азия
Бутан, Бруней
Таяу Шығыс
Сауд Арабиясы, Катар, Оман, БАӘ, Бахрейн, Кувейт
Басқа басқару үлгілері
Достастық (Британ Ұлттар Достастығы)
Елді басқарудың ерекше үлгілерінің бірі — бұрынғы Британ Ұлттар Бірлестігі құрамындағы мемлекеттерді біріктіретін Достастық. Бұл ұйымға мүше елдер сыртқы және ішкі саясатында тең құқықтылық пен дербестікке ие. Достастықтың өмір сүріп келе жатқанына жетпіс жылдан астам уақыт болды.
Федеративтік мемлекеттер
Саяси-әкімшілік құрылымы жағынан федеративтік мемлекеттер бірнеше аймақтың/субъектінің бір одаққа бірігуі арқылы құралады.
Еуропа
- Австрия Республикасы
- Бельгия Корольдігі
- Германия Федеративтік Республикасы
- Сербия және Черногория
- Швейцария Конфедерациясы
Азия
- Біріккен Араб Әмірліктері (БАӘ)
- Малайзия Федерациясы
- Мьянма Одағы
- Пәкістан Ислам Республикасы
- Үндістан Республикасы
- Ресей Федерациясы
Африка
- Комор аралдары Одағы
- Нигерия Федеративтік Республикасы
- Оңтүстік Африка Республикасы (ОАР)
- Эфиопия Демократиялық Федеративтік Республикасы
Америка
- Америка Құрама Штаттары
- Аргентина Республикасы
- Бразилия Федеративтік Республикасы
- Венесуэла Республикасы
- Канада
- Мексика Құрама Штаттары
- Сент-Китс және Невис Федерациясы
Аустралия және Мұхиттық аралдар
- Аустралия Одағы
- Микронезия Федеративтік Штаттары
Сабақты қорытындылау
Қайталау сұрақтары
- 1 Дүние жүзінде қанша егеменді республика бар?
- 2 Дүние жүзінде неше мемлекет бар?
- 3 Тәуелсіз мемлекеттерді басқарудың қандай түрлерін білесіңдер?
Үйге тапсырма
Дүние жүзі елдерінің мемлекеттік құрылысы тақырыбын оқу және негізгі басқару формаларын (республика, монархия, федерация) салыстырып қысқаша конспект жасау.