Абайдың қырық төртінші қара сөзіҚЫРЫҚ ТӨРТІНШІ СӨЗАдам баласының ең жаманы - талапсыз
Қара сөздер: Абайдың қырық төртінші қара сөзі
Адам баласының ең жаманы — талапсыз. Талап қылушылар да неше түрлі болады, талаптың өзі де сан алуан. Қай талаптың соңына түссе де, бірінен бірі өнерлі, тұрлаулырақ көрінеді.
Бірақ адам баласы талапты болсын, талапсыз болсын — бәрекелдіні керек қылмайтын жан болмайды. Орынды ма, орынсыз ба — әйтеуір «бәрекелді» дегенді көңіл іздеп тұрады.
Адам өзі қай жолда, қай майданда жүрсе, сол майдандағы кісімен сырлас болады. Сондықтан өзге жолдағылардан мақтау күтпейді. «Маған бәрекелді десе, осы менімен серіктес, сырлас адамдар айтар» деп біледі.
Қадір іздеген талап
Талаптың ішінде адам баласы көбінесе басына қадір іздеп, соның жетегінде жүреді. Біреу мал қуып жүр: сараңдықпен, арамдықпен болса да, «мал тапсам болды» дейді. «Мал тапқан ердің жазығы жоқ», «малдының беті жарық» деген мақалдарға сүйенеді. Халықтың түріне қарап, «ит те болса, малдыны сөге алмайды» деп, малды әрі пайда, әрі қасиет санайды.
Бұл — қазақтың өз құлқына қарағанда рас секілді. Бірақ адамдық пен ақыл таразысына салғанда, қазақ түгіл, кез келген көңіл жиіркенетін іс.
Осыған орай біреу «ер» атанамын дейді, біреу «қажеке» атанамын дейді, біреу «молдеке» атанамын дейді. Тағы біреулер «білгіш, қу, сұм» атанамын деп, сол атаққа лайық әрекет қылады. Әрқайсысы қазаққа бірде бар, бірде жоқ құндылықтарды бұлдап, «басымда осының өзі елеулі азық болар» деген талаппен жүр.
«Оқып-ізденген» талап пен «қазаққа қарап» талаптану
Мұндай адамдар қазақтың тамырын ұстап көргендей болады: «мынаны әкеліп берсе, қымбат алғандай көрінеді», «мына істің бүгін біраз пұлы бар екен» деп, жұрттың ыңғайына қарай әрекет етеді. Бұл — адамның өз бетінше оқып, ізденген талабы емес; кітап бетінен іздеп тапқан талабы да емес.
Егер талап кітап сөзінен туып, шын ізденіске айналса:
- әуелі көкіректі тазалау керек;
- одан соң ғибадат қылу керек.
Ал қазақтың бетіне қарап, содан «оқыған» адам былай ойлайды: «Талабыңды істей бер, көкіректі тым тазалаймын деме — оны кім көріп жатыр? Ішің қатпар-қатпар болмаса, құт-берекеге де жағымды болмайды». Міне, осыдан-ақ талаптың қайдан оқылып, қайдан біліп, қалай ұмтылғанын аңғаруға болады.
Абайдың басқа да қара сөздері — осы ойлардың әр қырын тереңдетіп, адам мінезін, қоғам әдетін, талап пен ниеттің парқын таразылай түседі.