Қазақша рефераттар

Бұрыш өлшеуіш құрал

Кіріспе

Астрономия — табиғат туралы ең қызықты әрі таңғажайып ғылымдардың бірі. Ол бүгінгі құбылыстарды ғана емес, бізді қоршаған алып әлемнің алыс өткенін зерттеп, болашақ Ғаламның ғылыми бейнесін құруға мүмкіндік береді. Аспан денелерінің температурасы, химиялық құрамы, магнит өрісі және қозғалысы туралы деректердің едәуір бөлігі спектрлік бақылаулар арқылы алынады.

Астрономия — ең көне ғылымдардың бірі. Ол адамзаттың өмірлік қажеттіліктеріне байланысты ерте қалыптасты: ежелден-ақ сапарға шыққан адамдар түнде жұлдыздарға, күндіз Күнге қарап бағдар алып, жол тапқан. Бүгінде астрономиялық бақылаулар уақытты өлшеуге, дәл географиялық карталар жасауға, теңізде, әуеде және ғарышта аспан шырақтары бойынша бағдарлануға қызмет етеді.

Неге астрономияның маңызы кеңейіп келеді?

  • Ай мен Күн жүйесі ғаламшарларын зерттеу Жерді тереңірек түсінуге көмектеседі.
  • Жер маңындағы ғарыш кеңістігі қазірдің өзінде адам қызметінің ауқымына енді.
  • Болашақта ғарышты игеру өмір сүру ортасын кеңейтіп, экологиялық мәселелерді шешуді жеңілдетуі ықтимал.

Аспан денелерінен тарайтын көрінбейтін сәулелердің басым бөлігі Жер атмосферасында жұтылып, жер бетіне жетпейді. Сондықтан жерүсті бақылауларын атмосферадан тыс кеңістіктегі бақылаулармен толықтыру маңызды. Бұл бүгінде Жердің жасанды серіктері, ғаламшараралық автоматты бекеттер және орбиталық ғылыми станциялар арқылы іске асуда. Мұндай платформалардағы құралдар толқын ұзындығының кең диапазонында бақылау жүргізуге мүмкіндік береді.

Қазіргі астрономия — ғылыми-техникалық прогреспен тығыз байланысты іргелі физика-математикалық ғылым. Жердегі және ғарыштағы бақылаулар тәжірибелермен, Айдағы және Шолпан мен Марстағы зерттеулермен толықтырылып, алынған мәліметтер есептеу техникасында өңделеді. Осы үдерістердің тоғысында астрофизика қарқынды дамып келеді.

Зерттеу жұмысының мақсаты

Бұл жұмыстың мақсаты — халық астрономиясы туралы түсінікті жүйелеу, оның қолданылу аясын көрсету, аспан денелері жайлы аңыздарды жинақтау және аспанға қарап жыл мезгілдерін, аспан құбылыстарын анықтау тәжірибесін сипаттау. Сондай-ақ ұрпақтан-ұрпаққа жеткен аңыз, ертегі, жұмбақ, халықтық ұғымдар, ырым мен нанымға қатысты материалдарды топтастыру көзделеді.

Практикалық бөлімнің өзегі

Қарапайым бақылау құралдарын қолдан жасап, аспан денелерін бақылау арқылы теорияны тәжірибемен бекіту.

Ең қарапайым астрономиялық бақылау құралдары

Астрономиялық бақылау — аспан әлемінің ғажайып құбылыстарын танып-білудің әсерлі жолы. Бақылауды жай көзбен де жасауға болады, ал дүрбі мен телескоп тәрізді құралдар ғарыш кеңістігін «жақындатып», детальдарды айқынырақ көруге мүмкіндік береді. Телескоптың негізгі міндеті — зерттелетін нысаннан мүмкіндігінше көп жарық жинау және оның көрінетін бұрыштық мөлшерін үлкейту.

Телескоп: қысқаша тарих және маңызы

Телескоптың пайда болуы XVII ғасырдың басымен байланысты. Дат шеберлері алыстағыны жақындататын дүрбіні жасағаннан кейін, бұл идея Еуропаға тез тарады. Италияның Падуя қаласындағы әйгілі ғалым Галилео Галилей мұндай құралдың астрономия үшін аса қажет екенін бірден түсініп, 1609 жылы өз телескобын құрастырды.

  • Алғашқы телескоп кескінді небәрі 3 есе ұлғайтты.
  • Кейін Галилей 32 есе ұлғайтатын нұсқасын жасап, Ай, Күн және планеталарды бақылауда маңызды жаңалықтарға жол ашты.
  • Кейін Кеплер, Ньютон, Ломоносов және басқа ғалымдар телескопты жетілдірді.

Уақыт өте линзалы телескоп — рефрактор — кең тарады, ал оның «серігі» ретінде объектив линзасы орнына ойыс айна қолданылатын телескоп — рефлектор — пайда болды. Рефлектордың алғашқы нұсқасын ағылшын ғалымы Исаак Ньютон ұсынды.

Ірі рефракторлар

Қазіргі ірі телескоп-рефракторлардың бірі ретінде құбыр ұзындығы 21 м, объектив диаметрі 102 см болатын үлгі аталады; ол кескінді өте жоғары үлкейтуге мүмкіндік береді.

Ірі рефлекторлар

Үлкен телескоп-рефлекторларда айна диаметрі бірнеше метрге жетеді; мұндай аспаптар әдетте биік таулы аймақтарда орналастырылады.

Қолдан жасауға болатын ең қарапайым телескоп

Бұл тәжірибе Ай анық көрінетін кешкі уақытта жасалды. Қарапайым құрылғы линзалы телескоптардың жұмыс принципін түсінуге көмектеседі.

Тәжірибе

Қажетті заттар

  • Екі үлкейткіш әйнек (линза)
  • Диаметрі сәл ғана айырмашылығы бар екі картон түтік
  • Скотч

Жасалу қадамдары

  1. Екі картон түтікті дайындап, бірін екіншісінің ішіне кіргізіңіз.
  2. Түтіктің бір ұшына линзаның бірін скотчпен бекітіңіз.
  3. Айға линза жағынан қарап, екінші линзаны қарсы ұшына жақындатып ұстаңыз.
  4. Түтікті алға-артқа жылжытып, екінші линзаны да жақындатып/алыстатып, кескін анық болғанша икемдеңіз.

Нәтиже және түсіндірме

Нәтижесінде Айдың үлкейтілген және кері кескіні алынады. Алдыңғы линза Айдан келетін сәулені жинап, түтік ішінде кескін түзеді; көзге жақын линза осы кескінді үлкейтеді. Нағыз телескоптарда қосымша оптикалық элементтер кескінді төңкермей, дұрыс көрсетуі мүмкін.

Бұрыш өлшеуіш құрал (жұлдызтаяқ)

Аспан сферасындағы жұлдыздар мен басқа шырақтардың арақашықтығы көбіне бұрыштық өлшемдер арқылы анықталады. Мұндай өлшеуге арналған қарапайым құралды қолдан жасауға болады.

Құрылымы

  • Градуирленген ұзын сызғыш (AB)
  • Сызғыш бойымен қозғалатын жылжымалы таяқша (CD)
  • Таяқша ұшындағы қысқа «қарауыл» белгісі

Қолдану тәсілі

Бақылаушы сызғыштың бір ұшын көзге жақын ұстап, тақтайды жылжыту арқылы қарауылдарды бұрыштық арақашықтығы өлшенетін екі жұлдызға дәл келтіреді. Бұрыш мәні ұзын сызғыш бойындағы белгілеуден оқылады. Белгілер алдын ала транспортир көмегімен түсіріледі.

Жұлдыз сағаты

Жұлдыз сағаты — аспандағы Темірқазық пен Жетіқарақшы жұлдыздарының орналасуына сүйеніп уақытты шамалауға мүмкіндік беретін қарапайым құрал.

1) Негізгі дөңгелек

Жиегіне айлар мен күндер белгіленген жылжымайтын дөңгелек. Оның бетінде көкжиек сызығы көрсетіледі.

2) Сағат сақинасы

Сағат белгілері бар жылжымалы сақина. Жиегінде 5 сағ 20 мин көрсететін бағыттауыш сызық салынады.

3) Сағат тілі бар дөңгелек

Темірқазық және Жетіқарақшының екі жұлдызы арқылы өтетін «жұлдыздық сағат тілі» бар бөлік.

Құрастыру

Сағат дөңгелегін негізгі дөңгелекке беттестіріп, оның үстіне сағат тілі бар дөңгелекті орналастырыңыз. Үшеуін орталық нүктеде шегеден жасалған оське қондырып бекіту жеткілікті.

Қорытынды

Ең қарапайым астрономиялық құралдармен жүргізілген бақылаулардың өзі Әлемнің шексіздігі туралы ойды тереңдетіп, табиғатты танудағы ғылыми әдістердің мүмкіндігі зор екенін дәлелдейді. Қолдан жасалған телескоп, бұрыш өлшеуіш және жұлдыз сағаты сияқты құралдар бақылау мәдениетін қалыптастырып, аспан құбылыстарын түсінуге нақты қадам жасауға көмектеседі.

Пайдаланған әдебиеттер

Мәтінде нақты дереккөздер тізімі берілмеген. Егер пайдаланылған кітаптар, мақалалар немесе оқу құралдарының атауларын жіберсеңіз, осы бөлімді рәсімдеп, толық библиографиялық тізімге келтіріп беремін.