Қазақ халқы ежелден шешендікке әуес, тіл өнерін жетік білген халық
Қазақ әдебиеті (7-сынып): Қадыр Мырза Әлі — «Кәрі қыран»
Бұл сабақта Қадыр Мырза Әлінің «Кәрі қыран» өлеңі арқылы тілдің, еркіндіктің, намыстың және адамгершілік ұстанымдардың көркемдік мәні талданады. Мәтін оқушыны поэзияны сезінуге, ойды дәлелдеуге және символдық образдарды түсіндіруге жетелейді.
Сабақтың мақсаттары
-
Ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет бере отырып, өлеңнің идеясын және мақсатын ұғындыру.
-
Оқушылардың поэзияға қызығушылығын арттыру, сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дамыту.
-
Сұлулық пен еркіндікке құрметпен қарауға, адамгершілікке, намысшылдыққа және қайсарлыққа тәрбиелеу.
Көрнекіліктер мен байланыстар
Көрнекіліктер
- ақынның портреті, шығармалар жинағы
- үнтаспа, слайдтағы тақырыпқа сай суреттер
- қанатты сөздер, тірек сызбалар
- бүркіт жасы туралы плакаттар
Пәнаралық байланыс
- ән
- бейнелеу өнері
- биология
- халықтық педагогика
Сабақтың барысы
Ұйымдастыру кезеңі
Сыныпты сабаққа жұмылдыру: назарды мәтінге, тыңдауға және ойды дәл жеткізуге бағыттау.
Үй тапсырмасын тексеру («Қоңыр күз еді»)
- Қасым неге күзді еске алып отыр?
- «Әкең сұраса да берме, ешбір жанға көрсетпей оқы» деген ой қай шығармада айтылады?
- Алматыға келгенде жазушымен кездесемін деген үміті неге үзілді?
Жаңа сабаққа кіріспе: тілдің қадірі
Адам тәлім мен тәрбиені ең алдымен тіл арқылы алады. Қазақ халқы ежелден шешендікке жақын, сөз өнерін жоғары қойған. Тіл — ұлттың күретамыры. Тіліміз бен рухани құндылықтарды сақтай алмасақ, ұлт ретінде әлсірейміз. Ана тілінің қайнарынан сусындағысы келген адам сол тілде жазылған әдебиетті құмарта оқиды.
Қадыр Мырза Әлі туралы қысқаша мәлімет
Қазақ поэзиясында өзіндік үні бар Қадыр Мырза Әлі 1935 жылы Орал облысы, Жымпиты ауданында дүниеге келген. Мектепті бітірген соң Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің филология факультетіне оқуға түседі. Оның өлеңдерісіз 1960–70 жылдардағы қазақ поэзиясын көз алдымызға елестету қиын.
Негізгі тұжырым
Қадыр Мырза Әлі — халық даналығын поэзия тіліне дәл түсіре білген сөз зергері.
Екі шектің бірін қатты,
Бірін сәл-пәл кем бұра.
Нағыз қазақ қазақ емес,
Нағыз қазақ — домбыра.
Жайлауында жүрген жігіт бағып қой,
Дос келді деп жасап жатыр анық той.
Алғаш рет көріп тұрсың сен оны,
Нағыз қазақ осы міне — танып қой.Қазақ осы — Дала дейтін, Күн дейтін,
Қазақ осы — Өнер алды тіл дейтін.
Қазақ осы — қарасың ба, ақсың ба,
Қоңырсың ба — жатырқауды білмейтін.
Тақырыпқа шығу: «Қыран» ұғымын ашу
Интервью тәсілі
«Қыран» дегенде көз алдыңызға не елестейді? Оқушылар қысқа жауап беріп, пікірін дәлелдеуге үйренеді.
БҮҮ әдісі: «Білемін» бөлімі
- Қыранға қатысты қазақта қандай кәсіп бар?
- Қыран қайда тіршілік етеді және немен қоректенеді?
- Қыранға қандай құстар жатады? (тақтада толықтыру)
Бүркіттің жасына қарай атаулары
- 1 жас — балапан
- 2 жас — жас түбіт
- 3 жас — тірнек
- 4 жас — жас түлек
- 5 жас — мұзбалақ
- 6 жас — көк түбіт
- 7 жас — қана
Мәтінмен жұмыс: «рольдегі оқушы» әдісі
Өлең үш бөлікке бөлінеді. Әр топтың мүшелері өз рөлін орындайды:
- 1-оқушы: мәнерлеп оқиды
- 2-оқушы: мазмұнын айтады
- 3-оқушы: көркемдегіш құралдарды табады
- 5-оқушы: жоспар құрады (соңында)
«Мұзбалақ» ұғымы
Мұзбалақ — бүркіттің жетілу белесіне жеткен, қайратты шағының атауы. Өлеңдегі «мұзбалақ» бейнесі қыран болмысының жас, шыңдалу үстіндегі кезеңін аңғартады.
Салыстыру: қыран және мұзбалақ
Қыран
- өжет
- қырағы
- қайсар
- сақ
Мұзбалақ
- жас
- тәжірибесі аз
- аңғал
- әлсіздеу
Осыдан кейін БҮҮ кестесінің «Үйрендім» бөлімі толтырылады: оқушы мәтіннен алған нақты тұжырымын қысқа әрі дәл жазады.
Сабақты бекіту: талқылау сұрақтары
- «Қыран қияда өледі» дегенді қалай түсінесіз?
- Қыран неге намыстанды? (Қыран қартайса, «тышқаншыл» болады деген түсінікке назар аударыңыз.)
- «Найзағайдай жарқылдап ғұмыры өтті» тіркесінің мәні қандай?
- Қыранның соңғы шешіміне не себеп болды?
Дәптермен жұмыс: ойтолғау
Қыранша өмір сүргенің — қандай бақыт,
Қандай бақыт — қыранша өле білген!
Осы жолдар төңірегінде ойлану: автор қандай ойды жеткізеді? Өлеңдегі «қ» дыбысының жиі қолданылуы қайсарлықты, қырағылықты және қайтпас қажырды айқындайтынына назар аударылады.
Қорытынды ой: қыран бейнесі және ұлттық символ
Қыран — қасиетті, текті құс. Қазақ халқы оны жеті қазынаның қатарына қосуы арқылы киесін, қадірін танытқан. «Алтайдың ақиығы», «ақ шегір» тәрізді атаулар да осы құрметтің белгісі.
Дегенмен қыран баптау өнерінің соңғы жылдары біртіндеп сиреп бара жатқаны сезіледі. Бұл — қайталанбас дәстүрдің әлсіреу қаупін көрсететін белгі. Тәуелсіз еліміздің туындағы қыран бейнесі — еркіндік пен тәуелсіздіктің ғана нышаны емес, сондай-ақ қайсар, мәрт, намысшыл халықтың айғағы.
Туымыз тұғырлы, еңсеміз биік болсын!
Табиғат бұл құсқа қырағылық қасиетін аямай берген. Осы ерекшелік өлеңнің идеялық өзегін тереңдетіп, оқушыға мінез бен мұрат туралы ой салады.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
«Тауға ұшам, қуат алып қыранның қанатынан…» тақырыбында:
- эссе жазу немесе өлең шығару
- мазмұнына сәйкес сурет салу
Бағалау
Мәнерлеп оқу, мазмұндау, талдау, дәлелдеу және топтық жұмысқа қатысу белсенділігі бойынша қалыптастырушы бағалау жүргізіледі.