Туырлық пен үзік баулары кестелі
№244 Ы. Жақаев атындағы орта мектеп
Пән мұғалімі
Көбегенова Ардақ Құрманғалиқызы
Технология пәні
Оқушы
Арынова Ақтоты Бердірахманқызы
Киіз үй: көшпелі өркениеттің қасиетті қара шаңырағы
«Киіз үй — атамыз Алаш, керегеміз — ағаш, киіз туырлықты, ағаш уықты қазақпыз» деген аталы сөз — ата-бабамыздың негізгі баспанасын ғана емес, дүниетанымын да айқын білдіреді. Киіз үй — тек қазақ халқының емес, бүкіл түркі жұртына, тіпті көршілес елдерге де ортақ қоныс үлгісі. Дегенмен оны қастерлеп ұстап, ғасырлар бойы мән-маңызын өзгертпей жеткізген халықтың бірі — қазақ екені мақтанышпен айтылады.
Негізгі ой
Киіз үй — баспана ғана емес, сәулет, құрылыс, қолданбалы өнер, қолөнер және тұрмыс мәдениеті тоғысқан көпқырлы туынды.
Тарихи тамыры және мәдени мәні
Киіз үйдің шығу тарихы біздің заманымызға дейінгі ғасырлардан бастау алады. Қазақ оны «киелі қара шаңырақ» деп дәріптеген. Өйткені киіз үй — қазақтың тұрағы, құтты мекені, еншісі, баспанасы, мүлкі әрі мақтанышы ретінде бағаланған. Тарих пен мәдениетке зер салсақ, киіз үйдің атқарған қызметі мен рөлі орасан екенін көреміз: онда халқымыздың ақыл-ойы, тұрмыс мәдениеті, талғамы, есеп-қисапқа икемі, өнер мен өмір тәжірибесіндегі бейімділігі айқын байқалады.
Атаулардағы ишара
Ш. Уәлихановтың айтуынша, XII–XIII ғасырлардағы мемлекеттердің «Алтын орда», «Ақ орда», «Көк орда» деп аталуының өзі киіз үй мәдениетімен байланысты.
Көшпелі инженерия
Ағаш, киіз, ши, кейде күмістен құрастырылатын бұл құрылыс — жылжымалы (көшпелі) архитектураның үздік үлгісі.
Көркемдік тұтастық
Киіз үйдің әр бөлігі — пішін, өрнек, түстер үйлесімі арқылы эстетикалық жүйе құрайды: ол өмір салтына дәл бейімделген өнер.
Дүниежүзіне танылған өнер
Дала тұрғындарының тапқыр шешіміне әлем ғылымы мен мәдениетінің мамандары халықаралық этнографиялық көрмелерде жоғары баға берген. Тарихи деректерге сүйенсек, киіз үй түрлі көрмелерге апарылып, қазақ мәдениетін кеңінен танытқан.
Тарихи деректер мен мысалдар
- 1861 жылы Алмас есімді кісі Париждегі дүниежүзілік этнографиялық көрмеге киіз үй апарып, еуропалықтарды таңғалдырған.
- 1876 жылы Мейрам қажы Жанайдарұлы Петербургке, 1890 жылы Ибраим Әділов Қазандағы көрмеге киіз үй апарып, мәдени мұраны паш еткен.
- 1827 жылы Бөкей ордасының ханы Жәңгір Ресей патшасы I Николайға киіз үй сыйлағаны туралы дерек бар (Ә. Марғұлан).
- Ш. Айтматов Батыс Еуропадағы мұражайлардың бірінен қазақ киіз үйін көргенін жазған; Германия мұражайларында да үлгілері сақталған.
Ел ішінде де аңызға айналған ордалар аз болмаған: Көкшетаудағы Абылайдың ақ ордасы, Шыңғыс төренің 24 қанат ордасы, Жетісудағы Тезек төренің ордасы, Ырғыздағы Самырат байдың үйі, Ақмоладағы Нұрмағамбеттің үйі сияқты әйгілі үйлер халық жадында сақталған.
XX ғасырдағы құлдырау және қайта жаңғыру
Бір кезеңде киіз үйлер тәркілеу, соғыс, аштық, ұжымдастыру сияқты нәубеттер салдарынан жойылып, XX ғасырда киіз үйдің қадірі төмендеді. Кеңестік үлгімен жасалған сапасыз, ұзаққа шыдамайтын бұйымдар көбейіп, қасиетті ұғымның да салмағына сызат түсті.
Ал 1990-жылдары Қазақстан тәуелсіздік алып, ұлттық мәдениет қайта серпілген тұста киіз үйге деген көзқарас та жаңарды. Ас-той, мерекелерде тігілетін киіз үйлер сән-сәулетімен, шеберлігімен, ұлттық дәулет пен өнерді көрсететін кеңістікке айналды.
Торғай ордасы: жаңа дәуірдің айрықша нышаны
1991 жылы Көкшетауда өткен Абылай хан асында алғаш тігілген «Торғай ордасы» жұртшылықты тәнті етті: әуелі 12 қанат болып, кейін 18 қанатқа дейін үлкейтілді. 1992 жылғы Дүниежүзі қазақтарының құрылтайында, 1993 жылы Есет батыр мен Шақшақ Жәнібек батыр асында, 1995 жылы Абай тойында тігілді.
Биіктігі
8 метр
Сыйымдылығы
Жүздеген адам
Киізі
Ақ тоқты жүнінен
Жабдығы
Ұлттық қолөнер бұйымдары
Бұл бастаманы көтерген азаматтар қатарында сол кездегі Жанкелдин ауданының әкімі Жақан Қосабаев және Ахмет Байтұрсынұлының жерлестері — Аңсаған Қоңқабаев пен Болғанбай Қойшин аталады. Сондай-ақ Ахмет ауылының қыз-келіншектерінің еңбегін ерекше атап өткен жөн: орданың жасалуына өлшеусіз үлес қосқан — солар.
Киіз үйдің түрлері мен құрылысы
Негізгі түрлері
Пішініне қарай
- Қазақы үй — дөңгелек, толық күмбезді.
- Қалмақы үй — төбесі шошақтау келеді.
Сән-салтанатына және көлеміне қарай
Қара үй (3 қанат), қоңыр үй (4), боз үй (5), ақ үй (6), ақ ала орда (8), ақ орда (12), ақ шаңқан (18), алтын үзік (24), алтын орда (30).
Шаруашылық пен жолға бейім түрлері
Қос, абылайша, күрке, кепе, итарқа, жаппа, жолым үй, ас үй, қалқа. Жаңа түскен жас шаңырақ — отау.
Ішкі кеңістік: төрт бөлім
1) Төр
Жүк жиналатын, қонақ күтілетін ең жоғары әрі сыйлы орын. Жас келіндер төрге отырмайды.
2) Сол жақ (кіргенде оң жақ)
Үй иесінің отыратын, жататын орны. Босаға жақта азық-түлік пен ыдыс-аяқ тұрады, көбіне шимен жабылады.
3) Оң жақ (кіргенде сол жақ)
Балалардың орны. Босаға жаққа қарай ер-тұрман, киім-кешек ілінеді.
4) От орны
Қасиетті орын: от жағылады, қазан асылады.
Негізгі үш құрам
1) Үйдің сүйегі
Ағаштан жасалатын бөлшектер: кереге, уық, шаңырақ, сықырлауық.
2) Киіздері
Туырлық, үзік, түндік, киіз есік (ши де осы қатарға кіреді).
3) Бау-шулары
Басқұр, баулар, арқандар: үйді бекітетін әрі көрік беретін жүйе.
Құрастыру логикасы: кереге, уық, шаңырақ
Кереге
Киіз үйдің негізі. «Керегең кең болсын» деген тілек үйдің беріктігі мен кеңдігі керегеге байланысты екенін аңғартады. Кереге ағаштары желі деп аталады: ұзындары — ерісі, қысқалары — сағанақ, балашық. Желілерді қайыспен көктейді; кереге көздері торкөз және желкөз
Уық
Кереге мен шаңырақты жалғайтын негізгі бөлік. Құрамына алақан, иін, қары, қалам
Шаңырақ
Киіз үйдің қасиетті белгісі әрі «үй, отбасы» мағынасын беретін ұғым. «Шаңырағың биік болсын» деген тілек осыдан туған. Шаңырақ тоғын, күлдіреуіш, кепілдік
Есік және тартпа жүйе
Киіз үйде екі есік болады: ішкі ағаш есік — сықырлауық, ал сыртынан жабылатын — киіз есік. Керегелер таңғыш құрмен жалғасады. Үйдің салмағын ұстайтын негізгі арқан — бас арқан; сәндік әрі қорғаныш қызметін басқұр
Киіз, бау және әшекей: шеберліктің тілсіз дәлелі
Үй сүйегі толық дайын болғаннан кейін киіз жабдықтары әзірленеді: кереге бойына — туырлық, шаңыраққа дейін — үзік, шаңырақты жабатыны — түндік, ал кіреберіс — киіз есік. Киіздер көбіне қойдың ақ күзем жүнінен басылады. Киіздер құр, баулар арқылы тұтылады: туырлық бау, үзік бау, түндік бау, жел бау.
Желбау — әрі қажетті, әрі көркем
Шаңырақта ою-өрнекті, төрт шашақты желбау болады: желді күні шаңырақты бастыруға, көшкенде байлауға қажет. Ал жай күндері ол үйге сән береді.
Ақтау (борлау) дәстүрі
Киіздерді ақ бормен немесе күйген сүйекпен борлау — әсем ақ түс берумен қатар, беріктігін арттырып, суық пен жылудың өтуін азайтады.
Дерек-үзінді
Қазақ даласында жүннің молдығы туралы деректер кездеседі. Мысалы, С. Мұқановтың «Халық мұрасы» еңбегінде (1974 ж., 99-бет) 25 мың қойы бар Қызылжарлық Қосшығұл байдың қой жабағысымен құрт қайнатқаны айтылады.
Тұрмысқа бейімділік: жылу, суық, көш
Киіз үйдің қазақ өмірі мен әлеуметтік жағдайына үйлесімділігі соншалық: оны үлкейтіп-кішірейтуге, тіпті бір-біріне қосып, екі-үш бөлмелі етіп тігуге де болады. Туырлық жазда ыстық өткізбей, қыста суықты тежейді, жаңбырда су өтпейді. Қыста кейде туырлықты екі қабат жауып, үй іргесін шөппен бітеп, айналасын қамыспен шандып қоршайды.
Ой түйіні
Осындай ортада ел намысын қолдан бермеген талай данышпан мен батыр өсіп-өнді деген пайым — киіз үйдің тек тұрмыстық емес, рухани кеңістік болғанын да аңғартады.
Қорытынды: өнер жұтамайды
Қорытындылай айтқанда, ата-бабамыз сан тарихи кезеңді бастан өткерсе де, шаруашылық негізіне, тұрмыс тәсіліне және ұлттық ерекшелігіне сай дәстүрін қалыптастырып, оны ұрпақтан-ұрпаққа жалғап, заттық та, рухани да мәдениетін сақтап қалды. Сол қазынаның бірі — ұлттық киелі киіз үй және оны жасаған халық шеберлерінің мұрасы.
Киіз үй жасау технологиясын сараласақ, қазақ қолөнерінің жоғары деңгейде дамығанын және Орта Азия, Сібір, Ресей, Еуропа халықтарына да мәдени ықпал еткенін байқаймыз. Тәуелсіздік жылдарындағы қайта жаңғыру — ұлттық мүддеге негізделген серпіліс.
Тәрбиелік мәні
Мақсатты, білімді, жан-жақты, тәрбиелі жастар — ұлт қазынасы. Сондықтан жастарды қабілетті азамат етіп тәрбиелеуде халық қолөнерінің тәлім-тәрбиелік және білім-танымдық рөлі ерекше.
Абайдың сөзі: «Егер мал керек болса, қолөнер үйренбек болар. Мал жұтайды, өнер жұтамайды.»
Авторлық ниет және ұсыныс
Жас маман ретінде алға қойған мақсатым — халқымыздың желісі үзілмей жеткен көне де ізгі дәстүрі саналатын киіз үйдің жасалу технологиясын оқушыларға үйрету, шеберлер мұрасымен таныстыру, шәкірттерді шеберлік шыңына жетелеу және ұлттық қолөнерге баулу.
«Көз — қорқақ, қол — батыр» дегендей, оқушылардың шығармашылық жұмыстары жиірек ұйымдастырылса деймін. Қазіргі кезде киізден жасалған бұйымдарды тойларда қоржын ретінде, тойтабаққа да пайдаланып жүр. Бұл — менің алғашқы жұмысым. Алдағы еңбектерімді де көпшілік назарына ұсынуға дайынмын.