Қазақша рефераттар

Шығарма тақырыбы

Ашық сабақ: Ж. Аймауытовтың «Қартқожа» романы

Бұл материал Жүсіпбек Аймауытовтың «Қартқожа» романына арналған ашық сабақ мазмұнын жүйелеп, тілін түзетіп, ықшамдап беруді мақсат етеді. Негізгі назар — шығарманың тарихи-әлеуметтік контексті, идеялық өзегі және бас кейіпкердің рухани-азаматтық қалыптасу жолына түседі.

Сабақтың тақырыбы

Ж. Аймауытовтың «Қартқожа» романы.

Сабақтың типі

Жаңа сабақ.

Әдіс-тәсілдер

  • Іздендіру
  • Сұрақ-жауап
  • Талдау
  • Мәтінмен жұмыс
  • Саралау
  • Болжам жасау

Сабақтың мақсаты

1) Білімдік мақсат

«Қартқожа» романының революция тұсындағы қазақ қоғамының шындығын бас кейіпкердің өмір жолы арқылы жан-жақты бейнелеген реалистік шығарма екенін таныту; роман мазмұнын меңгерту.

2) Дамытушылық мақсат

Оқушыларды өздігінен ізденуге, ғылыми пайымдауға дағдыландыру; проблеманы шешу, ғылыми негізде дәлелдеу қабілетін қалыптастыру; танымдық дағдыларын дамыту.

3) Тәрбиелік мақсат

Адами қасиеттерге баулу; автор көтерген әлеуметтік мәселелер арқылы азаматтық түсініктерін тереңдету; ұлтжандылық қасиеттерін қалыптастыру.

Сабақтың барысы

Ұйымдастыру кезеңі

Сабақтың жұмыс ырғағын қалыптастыру, оқу мақсатын нақтылау, талдау жұмыстарына дайындық.

Жаңа сабаққа кіріспе

Оқушыларға алдын ала «Қартқожа» романын оқып, мазмұнын ұғыну тапсырылған. Сабақта роман жөнінде қысқаша түсінік беріліп, талдау жұмыстары жүргізіледі (аудиожазба тыңдату қарастырылған).

Роман туралы қысқаша дерек және көркемдік маңызы

Алғашқы басылым

Ж. Аймауытовтың «Қартқожа» романы алғаш рет 1926 жылы Қызылорда қаласында жеке кітап болып басылып шыққан.

Қазақ кедейінің тағдыры — эпикалық кеңдікпен

Бұл шығарма қазақ кедейінің өмірін, әлеуметтік арпалыстар кезеңіндегі күрделі тағдырын эпикалық үлгіде көркем бейнелеуге арналған қазақ әдебиетіндегі алғашқы елеулі туындылардың бірі саналады. Романда революция алдындағы қазақ ауылының тіршілігі, әлеуметтік қақтығыстар кезіндегі ауыр күй, азаттық жолындағы күрестен кейінгі жаңаша ұмтылыс шыншылдықпен суреттеледі.

Әлеуметтік теңсіздік себептерін ұғыну

Жазушы тартыс аясында қазақ кедейінің қоғамдық теңсіздіктің сырын түсінуге бет бұруын, әлеуметтік әділетсіздіктің себеп-салдарын пайымдауын нанымды береді. Бас кейіпкердің дүниетанымындағы осы серпіліс автордың көзқарас өткірлігін де, ұстамдылығын да танытады.

Тарихи оқиғалар арқауы

  • 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы және оның 1917 жылғы Ақпан төңкерісіне ұласуы
  • Қазақтардың ел ішіндегі әлеуметтік күрестерге араласуы
  • «Алашорда» құрылуы және ақ әскердің большевиктерге қарсы күресі
  • Қазан төңкерісі мен азамат соғысы оқиғалары

Қартқожа да, оның елі мен жұрты да осы тарихи құбылыстар фонында шыңдалып, есейіп, болашаққа бет алады.

Бас кейіпкер туралы мәлімет

Дерек бойынша, бас кейіпкер Қартқожа өмірде болған адам, мұғалімдік қызмет атқарған. 1937 жылғы қуғын-сүргін қасіретінде қаза тапқан. Қартқожадан қалған ұрпақ ретінде Төлеш Қартқожаұлы Тоғанбаевтың есімі аталады: техника ғылымдарының кандидаты, Қазақ ауыл шаруашылығы институтында қызмет еткен.

Түсінгенін тексеру: талдау жоспары

Тақырып пен идея

Шығарма тақырыбы:
Әлеуметтік теңсіздік, білімге ұмтылу.
Шығарма идеясы:
Революция тұсындағы қазақ қоғамының шындығын бас кейіпкердің өмір жолы арқылы жан-жақты көрсету.

Әдеби бағыты мен жанры

Әдеби бағыт:
Сыншыл реализм.
Жанр:
Проза (роман).

Сюжеттік-композициялық құрылым

  1. 1
    Басталуы: Қартқожа мен оның отбасы; жоқшылық, зорлық, оқуға талпыныс.
  2. 2
    Дамуы: Жоқшылық зардабы; әкесінің өлімі; суық хабар; елдің үрейі мен дүрбелең.
  3. 3
    Шиеленісуі: Жасаққа қосылу; 1916 жылғы солдатқа алыну; әскер өмірі.
  4. 4
    Оқиғаның байланысы: Қараңғылықтан жарыққа ұмтылу; елге оралу; әділдік жолындағы күреске дайын азамат бейнесі; әмеңгерлік мәселесі; оқу.
  5. 5
    Шарықтау шегі: Ақпан көтерілісі; ел ішіндегі күрес; ұстаздыққа бет бұру.
  6. 6
    Шешімі: Орысша білім алуға ұмтылу; мақсатқа жету; ел ішіндегі тыныштық; оқыған азаматтың елге қызмет етуі.

Кейіпкерлер жүйесі

Негізгі кейіпкерлер

  • Қартқожа
  • Жұман
  • Қартқожаның әжесі
  • Дәрмен
  • Андрей
  • Қасен
  • Полидуб

Қосалқы кейіпкерлер

  • Тұңғышбай
  • Жеңгесі
  • Кенжеқара
  • Шідербай
  • Шәкірт
  • Болыс
  • Имақан
  • Бәтіш
  • Гүлсім
  • Қарындасы
  • Өшетіл
  • Бабатай

Қартқожаның есею, өсу жолы

Кейіпкердің дамуы — романның басты өзегінің бірі. Қартқожаның өмір кезеңдерін төмендегіше жүйелеуге болады:

1) Ойын баласы

Шамамен 10–11 жас; молдадан хат таниды.

2) Жас жігіт

Бала оқытады, жауапкершілігі артады.

3) Жасақ мүшесі

Қоғамдық қозғалыстар ішінде шыңдалады.

4) Майдандағы жүзбасы

Әскер өмірі арқылы мінезі қатаяды, тәжірибе жинайды.

5) Оқушы

Білім нәрімен сусындайды, дүниетанымы кеңейеді.

6) Ұстаз

Арманына жеткен, еліне қызмет ететін азамат деңгейіне көтеріледі.

Мектеп және мұғалім туралы мәлімет

Мекеме: Алматы облысы, Іле ауданы, №7 орта мектеп.

Пән мұғалімі: Рахимова Н. Н.