Топпен ойнауға дағдыландыру
Сабақтың мақсаттары
Тәрбиелік мақсат
Оқушының өнерге деген ынта-ықыласын арттыру, домбыра тарту шеберлігін шыңдау. Халық музыкасына құрметпен қарауға, ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты қастерлеуге тәрбиелеу.
Білімділік мақсат
Теориялық білімді тереңдету, музыкада кездесетін түрлі белгілермен таныстыру. Орындаушылық шеберлікті дамытып, музыкалық талғам қалыптастыру.
Дамытушылық мақсат
Күй орындаушылық қабілетті, сөйлеу мәдениетін, ой-өрісті және музыкалық сауатты дамыту. Музыкалық білімді жетілдіріп, топпен ойнауға дағдыландыру.
Күй мен домбыра: мәні мен орны
Қазақ халқы ән мен күйге аса бай. Күй — қасиетті қара домбырадан төгілетін сазды әуен; ол арқылы халқымыз қуанышын да, қайғы-мұңын да жеткізе білген.
Күй өнері — ұлттың тарихи тағдырының куәгері, халықтың ары мен намысын бойына сіңірген кемел мұра. Сондықтан домбыра үйрену — тек техника емес, мәдениет пен жауапкершілік мектебі.
Домбыра үйретудің 3 бағыты
1) Сан жүйесі
Есте сақтау қабілеті енді қалыптасып жатқан оқушыға тиімді. Тез үйренуге көмектеседі және нота сауатын міндетті түрде талап етпейді.
2) Құйма құлақ (дәстүрлі мектеп)
Ғасырлық тарихы бар тәсіл. Бұрын ауыл баласы күйді құлақпен қабылдап, өздігінен меңгерген. Үйретуі күрделірек болғанымен, нәтижесі өте өнімді.
3) Кәсіби нота сауаты
Домбырашы мамандығын таңдаған оқушы үшін негізгі бағыт. Музыка мектептері мен арнайы оқу орындарында жүйелі оқытудың өзегі.
Тәжірибеде дәстүрлі құйма құлақ әдісі нота сауатымен қатар жүргізіледі. Дегенмен, бір ғана тәсілмен шектелмей, оқушының деңгейі мен қабілетіне қарай үш әдіс те үйлестіріліп қолданылады.
Тыңдалым және салыстыру: ансамбль түрлері
1) «Серпер» домбырашылар ансамблі
Үнтаспадан Қазақ ұлттық өнер университетінің «Серпер» домбырашылар ансамблінің орындауындағы «Күй шашу» күйі тыңдалады. Талқылауда оқушылар күйдің топпен, домбыралармен орындалғанын анықтайды.
2) «Адырна» фольклорлық ансамблі
Келесі тыңдалымда фольклорлық ансамбльдің орындауы ұсынылады. Мұнда домбырадан бөлек сылдырмақ, дауылпаз, жетіген сияқты ұлттық аспаптардың үні естіледі.
Негізгі айырмашылық
Егер күй тек домбырашылар құрамымен орындалса — домбырашылар ансамблі, ал ұлттық аспаптар кеңінен қосылса — фольклорлық ансамбль деп аталады.
Практика: топпен орындау мәдениеті
Бұған дейін ән-күйлерді жеке орындап үйренсек, енді сол материалды ансамбльмен орындауға көшеміз: тыңдау, бір-біріне икемделу, бір ырғақ пен бір екпінді сақтау — негізгі талап.
Кіші топтың орындауы
- Орыс халық әні: «В саду ли, в огороде»
- Б. Ғизатов: «Біз өмірдің гүліміз» (фортепиано сүйемелдеуімен)
Үлкен топтың орындауы
Орындауға ұсынылатын күй: «Кеңес күйі» — халық күйі. Автор ұмыт болғандықтан, халық мұрасы ретінде сақталған.
Алдымен күйдің I бөлімі домбырашылар құрамымен орындалады, кейін II бөлімнен бастап ұлттық аспаптар қосылып, фольклорлық бояуы күшейтіледі.
Тұлға және туынды: Әбдімомын Желдібаев
Келесі шығарма — Ә. Желдібаевтың әйгілі күйі «Ерке сылқым». Ол екі дауыста орындалып, ансамбль ішіндегі үндестік пен балансқа ерекше назар аударылады.
Әбдімомын Желдібаев (1934) — қазақтың күйшісі әрі композиторы. Жамбыл облысы, Шу ауданына қарасты Жамбыл ауылында дүниеге келген. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын тәмамдап, туған өңірінде мәдениет саласында еңбек еткен.
«Ерке сылқым» күйі халыққа кеңінен тараған, қазақ аруларының нәзік болмысын жинақтайтын көркем образға құрылған туынды. 2011 жылы Шу қаласында осы күйдің құрметіне ескерткіш орнатылды.
Шығармашылық мұрасы
Композитордың 70-тен астам күйі мен әні бар. Танымал шығармалары:
- «Толғау»
- «Ерке сылқым»
- «Боз жігіт»
- «Жесір сазы»
- «Ыдырыс»
- «Аққу»
- «Арман құс»
- «Абай арманы»
- «Жамбыл толғауы»
- «Тұран елі»
Автор ұстанымы
«Күйге адалдық пен тазалық керек. Осы екеуі болмаса, тыңдаушылардың жүрегіне жетпейді. Халтураның өмірі қысқа. Күйлерімді жүз рет толғанып, қырық рет толғатып барып шығарамын. Мен “өзім бітті” деген жерде бітеді. Ізденісім сонымен тоқтайды».
Музыкалық сауат: «Аллегретто» және динамика
Келесі шығарма — «Аллегретто». Автор — шетел композиторы В. А. Моцарт. Оқушыларға композитор туралы шағын ізденіс тапсырмасы беріліп, сабақта дайын ақпарат тыңдалады.
Белгілер
- Динамика p • mf • f
- Өлшем 4/4
Орындау тәртібі
Алдымен шығарманы домбырашылар топпен орындайды, кейін фортепиано сүйемелдеуімен бірлесіп ойнап үйренеді.
Жаңа ұғым: ансамбль
Сабақ барысында оқушылар шығармаларды жеке емес, топпен орындап үйренді. Топпен тарту — ансамбль деп аталады.
Ансамбль (фр. ensemble — «бірге») — орындаушылардың дыбысты бір мақсатқа бағындырып, бір ырғақ, бір дем, бір мәнермен үйлесімді жеткізуі.
«Тұлғаны таны» бөлімі
Оқушылар күй орындап қана қоймай, күйді өмірге әкелген күйшілерді де тануы керек. Экраннан қазақтың атақты тұлғаларының суреттері көрсетіліп, оқушылар олардың кім екенін анықтап, қысқаша мәлімет береді.
Қорытынды және кері байланыс
Қайталау сұрақтары
- Ансамбль дегеніміз не?
- Қандай күйшілерді білесің?
- Дуэт дегеніміз не?
- Квартет дегеніміз не?
- Трио дегеніміз не?
- Қандай динамикалық белгілерді білесің?
- Қандай ұлттық аспаптарды білесің?
- В. А. Моцарт қай елдің композиторы?
- Ә. Желдібаев кім?
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау сабақ соңында смайлик әдісі арқылы жүргізіледі: оқушы өзінің жұмысын және сабақтағы белсенділігін таңдау арқылы көрсетеді.
Үй тапсырмасы: бүгін орындалған күйлерді жай темпте қайталап, қолды жаттықтыру. Келесі сабақта темп біртіндеп жылдамдатылады, сондықтан үйде бірнеше мәрте қайталап, аздап жылдамдық қосып келу қажет.
Автор туралы
Қызылорда облысы, Қызылорда қалалық қосымша білім беру оқу-әдістемелік орталығы, Домбыра үйірмесінің жетекшісі — Байдуллаева Жарқынай Тасқарақызы.