Шығармашылық деңгейі мен ізденімпаздығын дамыту
Жаңа формация мұғалімі – шығармашыл тұлға
«Басқа халықтардан кем болмау үшін біз білімді, бай һәм күшті болуымыз керек. Білімді болуға оқу керек, бай болуға кәсіп керек, күшті болуға бірлік керек».
А. Байтұрсынұлы
Ертеңгі күннің бүгінгі күннен асып түсуіне ықпал етіп, адамзат қоғамын алға жетелейтін құдіретті күш — білім. Білім беру — оқыту, тәрбие және дамытудың үздіксіз үдерісі. Осы үдерісті түрлендіруде, білім беру жүйесін реформалауда зерттеуші мұғалім мен көшбасшы мұғалім жаңа формация мұғалімі ретінде негізгі тұлғаға айналады.
Жаңа формация мұғалімінің бейнесі
Жаңа формация мұғалімі — рухани дамыған, әлеуметтік тұрғыдан кемелденген, педагогикалық құралдардың барлық түрін шебер меңгерген білікті маман. Ол өзін-өзі үнемі жетілдіруге ұмтылатын шығармашыл тұлға.
Бұл мұғалім жоғары білімді, шығармашыл тұлғаны қалыптастыру мен дамытуға жауапты.
Н. Назарбаев
Сондықтан басты мақсат — бастауыш сатыдан бастап баланың тілін, ой-өрісін, қиялын және шығармашылығын дамыту арқылы заман талабына сай жан-жақты дамыған тұлға қалыптастыру.
Инновация және педагогикалық технология
Білім берудің мазмұны мен құрылымындағы әртүрлі нұсқаларды, ғылым мен тәжірибеге негізделген жаңа идеялар мен инновациялық технологияларды зерттеп, оны іс-тәжірибеде қолдану — оқу-тәрбие үдерісінде шығармашыл тұлғаның дамуына мүмкіндік береді.
Инновация
«Innovatis» (лат.) — жаңалық, жаңаша енгізу, жаңалықты іске қосу мағынасын білдіреді.
Технология
Оқытудың объективтік факторларының жиынтығы (әдіс-тәсілдер, дидактикалық материалдар, құрал-жабдықтар) арқылы нәтижеге жеткізетін құрал ретінде қарастырылады.
Педагогикалық технология
Мұғалімнің кәсіби қызметін жаңартатын және жоспарланған нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін әрекеттер жүйесі. Әр технология өзіндік жаңа әдіс-тәсілдерімен ерекшеленеді, ал оларды мұғалім оқушының қабілеті мен қабылдау деңгейіне қарай ізденіс арқылы іріктеп қолданады.
Осы арқылы бастауыш сыныптан бастап оқушыны шығармашылық ойлауға, қалыптан тыс шешім қабылдауға және практикалық әрекетке дайын болуға үйретеміз.
Шығармашылық ұғымы
Шығармашылық — адамның мақсатқа жету жолындағы талаптануы мен талпынысынан, жігері мен сабырынан, сұранысы мен ізденісінен құралатын қасиет. Ол ақыл-ой мен сезімнің, қиялдың ерекше бітімінен көрінеді. Шығармашылық — ойлаудың және өз бетінше әрекет етудің жоғары формасы.
Оқу үдерісін жаңаша ұйымдастыру барысында оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытып, жеке ерекшеліктерінің ашылуына жағдай жасап, тұлға қалыптастыруда инновациялық-педагогикалық технологиялармен жүйелі жұмыс жүргізу маңызды.
Оқушының шығармашылық қабілетін дамытудың шарттары
- Шығармашылық қабілетті дамытуды ерте бастан қолға алу.
- Оқушының шығармашылық іс-әрекетіне жағдай жасау.
- Жүйелі түрде шығармашылық әрекет жағдайында болуын қамтамасыз ету.
- Ойлау мүмкіндігінің ең жоғары деңгейіне жетелеу.
- Ойлай білуге үйрету арқылы шығармашылық әрекетке ынталандыру.
Мектеп табалдырығын жаңа аттаған баладан бірден жоғары шығармашылық нәтижені талап етпей, алдымен соған үйрету қажет. Зейінін, есін, қиялын дамыта отырып, ойлау қабілеті мен шығармашылық іс-әрекетін біртіндеп жоғары деңгейге көтеруге болады.
Гуманистік этика: мұғалім таңдауы
Жаңа формация мұғалімі қарым-қатынаста гуманистік тәсілдерге сүйенеді — бұл оқушыға қысым емес, қолдау беретін педагогикалық ұстаным.
Бақылау емес — ынталандыру.
Мәжбүрлеу емес — кеңес беру.
Ауыстыру емес — сенім білдіру.
Үгіттеу емес — түсіндіру.
Жою емес — түзету.
Басқару емес — қатысу.
Мәжбүрлеу емес — таңдау ұсыну.
Айғайлау емес — әзілмен жұмсарту.
Кінәлау емес — қорғау.
Бұйрық беріп тексеруге ұмтылмай, кәсіби көмек көрсетіп, қолдауға бағытталу.
Н. Ә. Назарбаев
Қызықты сабақ — рухани ошақ
«Сабақ жасөспірімдердің интеллектуалды өміріне құр ғана сабақ болып қоймас үшін, ол қызықты болуы шарт. Осыған қол жеткенде ғана мектеп жасөспірімдер үшін рухани өмірдің тілеген ошағына, мұғалім осы ошақтың құрметті иесі мен сақтаушысына айналады».
В. А. Сухомлинский
Жай ғана сабақ құнарсыз тағам секілді: әсері әлсіз болса, оқушы бойына сіңбейді. Қызықты сабақ — мұғалімнің ашқан жаңалығы, әдістемелік ізденісі және орынды қолданған әдіс-тәсілдері арқылы ерекшеленіп, оқушылардың белсенділігін арттырады әрі олардың жүрегінен орын алады.
Сабақ үлгісі: Б. Майлин «Күлпаш», С. Торайғыров «Кедей»
Сабақ тақырыбы
Б. Майлин — «Күлпаш», С. Торайғыров — «Кедей»
Сабақ түрі мен типі
Аралас сабақ; түсіндірмелі-дамытушылық сабақ
Білімділік мақсаты
- Б. Майлин мен С. Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет беру.
- Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ халқының ауыр тұрмысы жайлы түсінік қалыптастыру.
- Өлең мен әңгімені оқу талаптарына сай меңгерту, жаңа сөздердің мағынасын ашу.
Дамытушылық мақсаты
- Мәнерлеп оқу дағдысын дамыту.
- Сөздік қорын молайту, сөйлеу мәдениетін арттыру.
- Өз ойын еркін жеткізуге, ізденімпаздыққа баулу.
Тәрбиелік мақсаты
- Адамгершілікке, имандылыққа тәрбиелеу.
- Жанашырлық пен мейірімді нығайту.
- Асыл қасиеттерді бағалауға баулу.
Әдіс-тәсілдер мен стратегиялар
Сөздік әдістер
Түсіндіру, сұрақ-жауап, салыстыру
Көрнекілік әдіс
Слайд, иллюстрация, мәтінмен визуалды жұмыс
Жаңа стратегиялар
Алгоритмдік схема, екі түрлі түсініктеме күнделігі, Венн диаграммасы
Пәнаралық байланыс
Қазақ тілі, әдебиет
Сабақ барысы
І кезең: Ұйымдастыру және өзектендіру
5–7 минут
- Сәлемдесу, зейінді тұрақтандыру, сабаққа дайындықты қадағалау.
- Үй тапсырмасын тексеру (деңгейлік тапсырмалардың орындалуы).
- «Көпір тапсырмалары» арқылы өткен тақырыпты бүгінгі сабақпен байланыстыру.
Көпір сұрақтары (мысал)
- Тоқаш Бокин не үшін күресті? (Халықтың азаттығы мен еркіндігі үшін.)
- Неге олар еркіндікті аңсады? (Кедейлік, жоқшылық салдарынан.)
- Отбасы қиыншылығы көбіне кімдерге түседі? (Ата-анаға.)
Тексеру форматы: «Ассоциациялар қатары» интерактивті әдісі (тақырыпты тақтаға жазу, оқушылардың ассоциацияларын жинап талдау).
ІІ кезең: Жаңа білімді меңгерту және талқылау
20–25 минут
Бүгін біз қиын заманда «балам» деп шырылдаған ана тағдыры мен қоғамдағы кедейшілік мәселесін Бейімбет Майлиннің «Күлпаш» әңгімесі және Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Кедей» өлеңі арқылы қарастырамыз. Авторлардың өмірі мен еңбектері туралы қысқаша мәлімет слайд арқылы беріледі.
Мәтінмен жұмыс: «Данышпан үкілер» әдісі
- Өлең мен мәтіннің негізгі ұғымын табу.
- Негізгі ойды бір сөйлеммен жеткізу.
- Маңызды қорытынды жасауға бола ма — дәлелдеу.
І топ сұрақтары
- Күлпаш пен Қали неге бүрісіп, көңілсіз отыр?
- Олардың бар сенері кім?
ІІ топ сұрақтары
- Күлпаш пен Қалидың күткен адамы келді ме?
- Мақтым мен Күлпаш неге жылады?
ІІІ топ сұрақтары
- «Кедей» деп кімдерді айтамыз?
- Қазіргі кезде кедейлік мәселесі бар ма?
Оқушы жауаптары талданып, талқыланады; мұғалім қажет жерінде толықтырады.
Бекіту: теорияны практикада қолдану
8–10 минут
Тапсырмалар
- Оқулық соңындағы сұрақтарға жауап беру.
- Венн диаграммасын толтыру.
- Алгоритмдік схеманы толтырып, қорытындылау.
Сөздік жұмысы
- Өрім-өрім
- — тозған, жыртық-жыртық.
- Бөкебай
- — мойынға орайтын орамал.
- Ызғырық
- — суық жел.
- Өлмелі кедей
- — өте кедей.
Алгоритмдік схема (үлгі)
Тақырыбы
...
Авторы
...
Кейіпкерлері
...
Не жайлы?
...
Не үйрендің?
...
ІІІ кезең: Нәтижеге бағытталған бөлім
12 минут + 3 минут
І деңгей
5 балл- Күлпаш пен Қалидың сыртқы бейнесін сипатта.
- Бөкебайдың не екенін жаз.
ІІ деңгей
+4 балл- «Шықпа, жаным, шықпа» тіркесін қалай түсінесің?
- Екі түрлі түсініктеме күнделігін толтыр.
Маған ұнаған тұстар
...
Неге ұнады? Қалай әсер етті?
...
ІІІ деңгей
+3 балл- Мақтым мен Күлпаш неге жылады?
- Екі шығарманың ұқсастықтарын жаз.
Бағалау және үй тапсырмасы
- Деңгейлік тапсырмаларды тексеру, бағалау, нәтижені «ашық журналға» енгізу.
- Үйге: аяқталмаған деңгейлік тапсырмаларды аяқтау; «Күлпаш» әңгімесі мен «Кедей» өлеңін оқу.
Ашық журнал (үлгі кесте)
| № | Оқушының аты-жөні | Үй тапсырмасы | І деңгей | ІІ деңгей | ІІІ деңгей | Жалпы балл | Баға |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... |
| 2 | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... |
Ескерту: кесте — үлгі. Нақты толтыру сынып ерекшелігіне қарай бейімделеді.
Қорытынды ой
Жүйелі жоспарланған, нәтижеге бағытталған сабақ және шығармашыл-ізденімпаз ұстаздың ұйымдастырған жұмысы оқушыны жаңалыққа бейім етеді. Мұндай ортада шәкірт қазіргі әлеуметтік сұранысқа сай өздігінен ізденетін, зерттейтін, өзін-өзі дамытатын, белсенді әрекетке кірісетін, тез шешім қабылдайтын, өзіне тұрақты түрде баға беріп, рефлексия жасайтын тұлға болып қалыптасады.
Нәтижесінде мәдениеті жоғары, эрудициясы қалыптасқан, эстетикалық талғамы бар, білім мен өнердегі жаңалықтарға қызығушылығы басым, шығармашылықпен үздіксіз дамитын шәкірттерді тәрбиелеуге мүмкіндік туады.