Абай Құнанбаев (1845 - 1904)Ұлы ақын, композитор, философ, саясаткер, ағартушы, қазақтың реалистік жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы
Абай Құнанбаев туралы қысқаша дерек
Абай Құнанбаев (1845–1904) — ұлы ақын, композитор, философ, қоғам қайраткері, ағартушы. Ол қазақтың реалистік жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі ретінде кеңінен танылды.
Шыққан тегі және ру шежіресі
Ақынның арғы тегі Орта жүздің Тобықты Арғын ішіндегі Олжай батырдан басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек атты үш ұрпақ тараған. Кейін бұл үш тармақ жеке-жеке рулы елге айналған.
Айдостың Айпара есімді әйелінен Ырғызбай, Көтыбақ, Топай туған. Ел аузындағы деректерге қарағанда, осы үшеуінің ішінде Ырғызбай ерекше дараланып, ел билігіне араласып, жұрт басқарған.
Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай тарайды. Өскенбай шаруақор, билікке әділ адам болғандықтан: «Ісің адал болса Өскенбайға бар, арам болса Ералыға бар» деген мәтел сөз қалған.
Өскенбайдың әйелі Зереден Құнанбай туады. Құнанбай — Абайдың әкесі.
Шығармалары: өлеңдер, аудармалар, поэмалар
Төменде берілген тізім — мәтінде аталған шығармалар атауларының жинақталған нұсқасы. Оқырманға ыңғайлы болуы үшін олар бөлімдерге бөлініп берілді.
Өлеңдері
- Адам — бір боқ көтерген боқтың қабы
- Адамның кейбір кездері
- Адасқанның алды — жөн, арты — соқпақ
- Алла деген сөз жеңіл
- Алланың өзі де рас, сөзі де рас
- Альбомға
- Антпенен тарқайды
- Асқа, тойға баратұғын
- Ата-анаға көз қуаныш
- Ауру жүрек ақырын соғады жай
- Аш қарын жұбана ма майлы ас жемей
- Әлифби өлеңі
- Әсемпаз болма әрнеге
- Әуелде бір суық мұз — ақыл зерек
- Бай сейілді
- Байлар жүр жиған малын қорғалатып
- Бақа мен өгіз
- Балалық өлді, білдің бе
- Болды да партия
- Болыс болдым, мінеки
- Бөтен елде бар болса
- Буынсыз тілің
- Білімдіден шыққан сөз
- Білектей арқасында өрген бұрым
- Бір сұлу қыз тұрыпты хан қолында
- Біреуден біреу артылса
- Біреудің кісісі өлсе, қаралы ол
- Бір дәурен кемді күнге — бозбалалық
- Ғалымнан надан артпас ұққанменен
- Ғашықтық, құмарлықпен — ол екі жол
- Ғашықтың тілі — тілсіз тіл
- Ғылым таппай мақтанба
- Домбыраға қол соқпа
- Ем таба алмай
- Ерекше естен кетпес қызық қайда
- Есіңде бар ма жас күнің
- Есек
- Жаз
- Жазғытұры
- Жақсылыққа
- Жалын мен оттан жаралып
- Жапырағы қуарған ескі үмітпен
- Жарқ етпес қара көңілім не қылса да
- Жартас
- Жастықтың оты жалындап
- Жасымда ғылым бар деп ескермедім
- Желсіз түнде жарық ай
- Жүрегім менің қырық жамау
- Жүрегім, нені сезесің
- Жүрек — теңіз, қызықтың бәрі — асыл тас
- Жүректе қайрат болмаса
- Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат
- Заман ақыр жастары
- Интернатта оқып жүр
- Кейде есер көңіл құрғырың
- Келдік талай жерге енді
- Көзімнің қарасы
- Көк ала бұлт сөгіліп
- Көк тұман — алдыңдағы келер заман
- Көлеңке басын ұзартып
- Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа
- Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да
- Күз
- Қажымас дос халықта жоқ
- Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы
- Қалың елім, қазағым, қайран жұртым
- Қансонарда бүркітші шығады аңға
- Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай
- Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек
- Қыс
- Малға достың мұңы жоқ малдан басқа
- Мен боламын демеңдер
- Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін
- Мен сәлем жазамын
- Ойға түстім, толғандым
- Осы қымыз қазаққа
- Өзгеге, көңілім, тоярсың
- Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы
- Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма
- Өкінішті көп өмір кеткен өтіп
- Пайда ойлама, ар ойла
- Сабырсыз, арсыз, еріншек
- Сағаттың шықылдағы емес ермек
- Сап-сап, көңлім, сап көңлім!
- Сегіз аяқ
- Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап
- Сүйсіне алмадым, сүймедім
- Сұм дүние тонап жатыр, ісің бар ма
- Тайға міндік
- Тоты құс түсті көбелек
- Түбінде баянды еңбек — егін салған
- Тұлпардан тұғыр озбас, шабылса да
- Ұяламын дегені көңіл үшін
- Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ
- Ішім өлген, сыртым сау
Аудармалары
Абайдың аудармалары арқылы қазақ оқырманы әлем әдебиетінің таңдаулы үлгілерімен танысты. Мәтінде аталған атаулар:
- Бородино
- Вадим
- Есек пен бұлбұл
- Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз
- Қарға мен бүркіт
- Қарға мен түлкі
- Ленский сөзінен
- Менің сырым, жігіттер, емес оңай
- Онегин сөзі
- Онегиннің сипаты
- Онегиннің Татьянаға жазған хаты
- Онегиннің Татьянаға жауабы
- Онегиннің өлердегі сөзі
- Піл мен қанден
- Татьянаның Онегинге жазған хаты
- Татьяна сөзі
- Теректің сыйы
- Шегіртке мен құмырсқа
- Шайтан
- Дұға
Ескерту
Бастапқы мәтінде көптеген атаулар қайталанып немесе аралас берілген. Бұл нұсқада оқылымдылық үшін негізгі бөлігі сұрыпталып, емле мен тыныс белгілері реттелді.
Поэмалары
- Ескендір
- Масғұт
- Әзім әңгімесі