Халқымыздың білгір сазгері, академик Ахмет Жұбанов музыка жайлы
Музыка — барлық дертке ем
Музыканың адам өміріндегі мәні ерекше. «Ән жоқ жерде адам тірлігі де жоқ», — деп Ю. Фучек өте дәл айтқан. Музыка жанды шаттыққа бөлеп, мұң-зарды сейілтеді. Оның әсер-ықпалы соншалық, адамның мінез-құлқы мен салт-дәстүріне дейін ықпал етіп, өзгерте алады.
Негізгі ой
Музыка — көңіл күйдің ғана емес, ішкі мәдениет пен қоғамдық болмыстың да қалыптасуына әсер ететін қуатты күш.
Музыканың қоғамға ықпалы: Сыма Цянь пайымы
Ойымыздың дәлелі ретінде қытайлық музыка зерттеушісі Сыма Цяньның пікіріне назар аударайық. Оның айтуынша, адам туа біткен рух, жүрек және сана иесі болғанымен, қайғы мен шаттық, ашу мен қуаныш — сыртқы әсерлер арқылы қалыптасатын сезім күйі. Демек, қоғамдық ортадағы әуен сипаты халықтың мінезіне, өмір салтына тікелей ықпал етеді.
Әуен сипаты мен халық болмысы
- Баяу, зарлы әуен үстем болса — сананы мұң басып, еңсе түседі.
- Еркін, жеңіл, жайдары әуен үстем болса — ел көңілді, шат-шадыман өмір сүреді.
- Қатқыл, жігерлі, асқақ әуен үстем болса — халық өзіне сенімді, табанды болады.
- Қоңыржай, орнықты, байсалды әуен үстем болса — жұрт сыпайы, ізетті келеді.
- Жүрекке жылы, жанға жайлы әуен үстем болса — мейірім мен махаббат күшейеді.
- Дүрбелең, үйлесімсіз, «ырду-дырду» әуен басым болса — бейберекет мінез, бұзақылық бел алады.
Дереккөз: «Трактат о музыке юэшу» — «Исторические записки» («Ши цзи». М., 1986. IV том. 74, 81, 82-б.).
Сыма Цянь осы арқылы халықтың музыкасына қарап, оның ішкі және сыртқы тіршілігін аңғаруға, тіпті бағамдауға болатынын айтады.
Музыка — табиғаттың тілі
Музыка — сырлы да сиқырлы дыбыс. Ал дыбыс — табиғаттың өз үні. Табиғатсыз тіршілік жоқ болса, дыбыссыз музыка да жоқ. Әуен сансыз дыбыстардан құралады: жаңбырдың тырсылы, дауылдың гуілі, желдің ысқырығы, судың сылдыры, құстың үні, аң-құстың дауысы — бәрі де әуенге бастайтын қайнар.
Әуенді «тыңдататын» мысал
Нұрғиса Тілендиевтің «Құстар қайтып барады» әнінің ырғағына бір сәт зейін қойып тыңдасаңыз, құлаққа құстардың қиқуы келіп, сол үн жүректі баурап, көңілге бір нәзік мұң ұялатады.
Ахмет Жұбановтың ойы
Академик Ахмет Жұбанов қазақ күйлерінің табиғат үнін жеткізетінін ерекше тебіреніспен жазған: «...құлаққа әрең естілетін шөптің сыбдыры, кең далада келе жатқан жалғыз жолаушының әні, аспанда қалықтап жүрген қайсар бүркіттің қанатының суылы бар...».
Жан азығы және денсаулыққа әсері
Жақсы ән мен сазды музыка — жан азығы. Әсем ырғақты, жан тербетер әуен тыңдаған адамның жүрегі жай тауып, рахат сезімге, ерекше қуаныш күйге бөленеді. Мұндай күйдің ағзаға да пайдасы бар: қан айналымы мен зат алмасу үдерістері жақсарып, бой сергиді.
Ежелгі дүниеден бүгінге
Ежелгі гректер музыка мен медицинаны қатар дамытып, екеуіне де қамқоршы ретінде Аполлонды дәріптеген. Музыканың адам денсаулығы мен көңіл күйіне ықпалы жайлы деректер Эскулаптың, Пифагордың, Аристотель мен Платонның еңбектерінде де кездеседі.
«Музыка армияның жігерін екі-үш еселендіреді», — деп орыс қолбасшысы А. В. Суворов атап өткен.
Қытай мен Грекияда музыканың емдік қасиеті ертеден белгілі болған. Бұл білім біздің дәуірімізге музыкатерапия немесе вокалотерапия түрінде жетті. Музыканың дыбысы мен ырғағына қарай адам ағзасы әртүрлі әсер алады. Сол себепті оны кейбір жүйке ауруларын емдеуге және алдын алуға қолданатыны белгілі.
Музыкатерапия: нақты ықпалдар
Гормондық жүйе
Әсерлі музыка эндокриндік бездердің қызметін жақсартып, гормон бөлінуін күшейтуі мүмкін.
Ас қорыту
Музыка ас қорыту үдерісіне де жағымды ықпал етеді.
Жүйке жүйесі
Шаршағанда немесе ұйқы қашқанда жеңіл әуен жүйкені тыныштандырып, босаңсуға көмектеседі.
Аспап үні де маңызды
- Сыбызғы үні қан айналымына, жүрек-қантамыр жүйесіне пайдалы әсер етуі мүмкін.
- Скрипка мен фортепиано жанды жай таптырып, жүйкені тынықтырады.
- Домбыраның қоңыр күмбірі мен қылқобыздың сырлы сазы жүрекке ерекше әсер етеді.
Қазіргі уақытта музыкатерапия невроз, неврастения сияқты күйзеліс жағдайларында, сондай-ақ гипертония, жүректің ишемиялық ауруы және нейроциркуляторлық дистония кезінде қосымша қолдау тәсілі ретінде қолданылып жүр.
Тәжірибелер мен аңыз: музыка тек адамға ғана емес
Ғылыми тәжірибелер
Ғалымдар гүл өсірілген екі плантацияда тәжірибе жасаған: бірінде үнемі жанға жайлы әуен ойнап тұрған, екіншісінде гүлдер музыкасыз өсірілген. Нәтижесінде әуенмен өскен гүлдердің жақсырақ әрі әсем шыққаны байқалған.
Тағы бір тәжірибе музыка қосылғанда сауылған сиырдың сүтті әдеттегіден көбірек бергенін көрсеткен.
Халық аңызы
Халқымызда да музыка құдіреті туралы аңыз көп. Соның бірі — ботасынан айырылып, боздап тұрған аруанаға сырлы сыбызғымен күй тартқанда, түйе боздағанын тоқтатып, бойы босаңсып, иігені жайлы әңгіме. Бұл — әуеннің жан дүниеге әсерін бейнелейтін көркем мысал.
Табиғаттың өзі — музыка
Зейін қойып қарасаңыз, табиғаттың әрбір құбылысы — өз алдына бір саз. Ағаш жапырағының сыбдыры, бұлақ суының сылдыры, құстардың үні, шегірткенің шырылы, араның ызыңы, көбелектің қалықтай ұшуы — бәрі де сезіне білген жанға әуен. Сондықтан табиғат аясында бірнеше сағат болудың өзі адамға бір аптаға жетерлік күш-қуат беретіні бекер емес.
Күнделікті өмірдегі қарапайым тәсіл
Жұмыстан шаршап келгенде 15–20 минут жанға жайлы, жеңіл музыка тыңдасаңыз, көңіл сергіп, күш-қуаттың тез қалпына келетінін байқайсыз. Ал жігерлі, екпінді, шабытты әуен адамның рухын көтеріп, батылдық пен белсенділікке жетелейді.
Мысал ретінде мемлекеттік гимнді алайық: ол орындалғанда бойда елге, халыққа деген ерекше сезім оянып, өзіңнің сол елдің азаматы екеніңді мақтан тұтқызатын қуат пайда болады.
Жасөспірімдер үшін маңызы
Сазды да сырлы музыка, әсіресе, жасөспірімдер мен жас балаларға қажет: ол орталық жүйке жүйесіне әсер етіп, ой-өрісті жетілдіруге көмектеседі, рухани дүниені байытады, сезімталдыққа, нәзіктікке, қайырымдылыққа тәрбиелейді.
Музыка — адамды ерекше рахатқа бөлейтін ұлы күш. Ән-әуен сезімді баурап, жанға жайлы, мол эмоциялық сәттер сыйлайды. Тартымды әрі мәнді музыка — дертке де шипа.