Мақалдан көмектес септігіндегі сөздерді табу
Сабақтың мақсаты мен мазмұны
Бұл кіріктірілген сабақ (әдебиет және музыкамен байланыста) көмектес септігін меңгертуді мақсат етеді. Сабақ барысында оқушылар зат есімнің септелуі туралы білімін толықтырып, көмектес септігінің сұрақтары мен жалғауларын тәжірибе арқылы бекітеді.
Білімдік мақсат
- Көмектес септігі туралы түсінік беру.
- Сұрақтары мен жалғауларын меңгерту.
- Қызмет өрісінің кеңдігін жаттығулар арқылы таныту.
Дамытушылық мақсат
- Сөздерді септей білу дағдысын қалыптастыру.
- Жалғауларды ажырата білуге үйрету.
- Танымдық ой-өрісті және сөздік қорды дамыту.
Тәрбиелік мақсат
- Ұлттық құндылықтарды сабақ мазмұнына кіріктіру.
- Салт-дәстүрді қастерлеуге баулу.
- Ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
Көрнекіліктер мен оқу құралдары
- Ертегі желісімен құрылған слайд.
- Мақал-мәтелдер топтамасы.
- «Елім-ай» әнінен үзінді.
- Ж. Молдағалиев, Қ. Мырза Әли, А. Бақтыгереева портреттері.
- Жетіген аспабының суреті және заманауи қолданылуы туралы материал.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Амандасу, сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, психологиялық дайындық.
Өткенді еске түсіру сұрақтары:
– Біз қандай тақырыпты өтіп жатырмыз? Зат есімнің септелуі.
– Зат есімнің септелуі дегеніміз не? Зат есімге септік жалғауларының жалғануы.
– Қазақ тілінде неше септік бар? 7 септік.
– Осы тақырыпты қандай ертегімен байланыстырып өттік? «Септік шалдың жеті ұлы».
Ертегіні еске түсіре отырып, бұрын өткен септіктерді сұрақтарымен бірге қайталау ұйымдастырылады.
2) Жаңа сабақ: көмектес септігі
Бүгінгі сабақтың өзегі — көмектес септігі. Оқушылар дәптерге күннің жадын және тақырыпты жазады, интерактивті тақтадан слайд ашылады.
Ертегі желісі бойынша: жұт пен ашаршылықтан Септік шалдың кенже ұлы — Көмектес те өмірден өтеді. Қаралы шал жеті ішек, жеті тиек тағып, Жетіген аспабын жасап шығарады.
Ережені бекіту
- Сұрақтары:
- кіммен? немен? кімдермен? нелермен?
- Жалғаулары:
- –мен, –бен, –пен
Слайдтан Жетіген аспабы көрсетіліп, оның бүгінгі таңда қолданылуы туралы әңгіме жүргізіледі. Қарақат Әбілдинаның осы аспаппен ән айтып, шәкірт тәрбиелеп жүргені мысалға алынады.
Тапсырма: «Жетіген» сөзін дәптерге септеу. Оқушылар жұмыстарын алмастырып, бірін-бірі тексереді.
3) «Жұт» ұғымы және мақал-мәтелмен жұмыс
Оқушылардан: «Септік шалдың ұлдары неден қайтыс болды?» деген сұрақ қойылып, жұт ұғымы түсіндіріледі. Слайд арқылы топтастыру әдісі қолданылып, негізгі белгілері талданады.
Мақал 1
«Жұт — жеті ағайынды.»
Мағынасы ашылып, сөйлем мүшесіне талдау жасалады.
Мақал 2
«Жұт — жетеу, содырмен сегіз, салақпен тоғыз, олақпен он.»
Бұл мақал табиғат апатының зардабы кейде адамның өз әрекетіне де байланысты екенін аңғартады. Мақалдан көмектес септігіндегі сөздер анықталады.
4) Оқулықпен жұмыс және жаттығулар
- 1-жаттығу: сөйлемдерді көшіріп жазып, қарамен берілген сөздердің түбірі мен қосымшасын табу.
- 2-жаттығу (ауызша): жұмбақты оқып, көмектес септіктегі сөздерге сұрақ қою.
- 4-жаттығу (ауызша): тиісті қосымшаларды орнына қойып, сөйлемдерді мәнерлеп оқу.
- 5-жаттығу: суретте бейнеленген зат атауларына жалғау жалғап, сөз тіркестерін құрау; сол тіркестерді қатыстырып 5 сөйлем жазу.
5) Ой шақыру: «Жоқтау» ұғымы
Оқушыларға: «Септік шал Жетіген аспабын не үшін жасады?» деген сұрақ қойылады. Жауап талқыланады: балаларының қазасына күйініп, мұң-зарын жеткізу үшін.
Анықтама
Жоқтау — ауыз әдебиетінің бір түрі; адам қайтыс болған кезде айтылатын мұңды жыр.
Ертеде қаралы ауыл киіз үйдің түндігіне, кейде жапсарына аза туын іліп қойған.
- Жас адамға — қызыл жалау
- Орта жастағы адамға — қара жалау
- Қарт адамға — ақ жалау
Көшіп-қону кезінде, үй жыққанда, жүк артылып болған соң, көш жолға шығарда дауыс салып жоқтау айту дәстүрі болған. Бұл — ата мекен мен марқұм арасындағы байланыстың үзілгенін қасіретпен білдіретін ғұрып.
6) Сергіту сәті: музыкамен байланыс
Оқушылар көздерін жұмып, «Елім-ай» әнінен үзінді тыңдайды.
Әннің шығу тарихы талқыланып, оның жоқтау сипаты түсіндіріледі. Үзінді Тұран этно-фольклорлық ансамблінің орындауында беріліп, құрамында жетіген аспабының бар екені атап өтіледі (слайдтан фотосуреті көрсетіледі).
7) Қорытындылау және бағалау
Сабақ соңында оқушылардан қазақ тіліндегі септік саны сұралады және септіктерді атау тапсырмасы беріледі. Слайдтан Қадыр Мырза Әлидің фотосуреті көрсетіліп, ақын туралы қысқаша мәлімет беріледі.
Сабақ Қадыр Мырза Әлидің «Септеу» өлеңімен түйінделеді.
Үй тапсырмасы
- 3-жаттығу.
- Киелі 7 саны ұғымына қатысты мақал-мәтелдер мен түсініктерді жазып келу.
Бағалау
Оқушылардың дәптер жұмысы, ауызша жауаптары және жаттығуларды орындауы негізінде бағаланады. Сабақ аяқталады.
Ертегі: «Септік шалдың жеті ұлы» (үзінді)
Ерте-ерте ертеде, ешкі жүні бөртеде, зат есім жерінде, қазақ тілі елінде Септік деген шал болыпты. Елге жұт түсіп, ашаршылық жайлапты. Бұл қиындық Септік шалдың үйіне де келіпті.
Атау атты ұлы қайтыс болғанда, шал ағашқа аттың қылын керіп, тиегінің орнына қойып, үнсіз егіліпті.
Ай өткен соң Ілік деген ұлы көз жұмады. Шал тағы бір ішек тағып: «Ненің зияны, кімнің көзі тиді екен?» — деп егілген екен.
Келесі айда Барыс атты ұлы дүниеден өтеді. Шал үшінші ішекті тағып: «Кімге айтып жылайын, неге ғана өлді екен?» — деп жоқтау айтады.
Табыс атты ұлы қайтқанда: «Нені айтып, кімді ғана қарғайын?» — дейді.
Жатыс ұлы аштықтан өлгенде, ағашқа бесінші ішек тағылып: «Неде, кімде екен себебі?» — деп жылайды.
Артынша Шығыс ұлы да қайтыс болып, алтыншы ішек тағылып: «Неден қайтыс болдың, кімнен сені сұраймын?» — деп егіледі.
Соңында Көмектес те сол ашаршылықтан көз жұмғанда, шал: «Кіммен өмір сүремін, немен енді шұғылданамын?» — деп жоқтау айтып, зар еңіреді.
Сөйтіп, жеті ішек пен жеті тиек тағылып, Жетіген аспабы пайда болыпты. Сол аспап арқылы Септік шал мұңын халыққа жеткізген деседі.