Атаның көңілі балада, Баланың көңілі далада

Отбасы мен туыстық туралы мақал-мәтелдер

Қазақ дүниетанымында отбасы, ағайын-туыс, қонақжайлық пен сыйластық — өмірдің өзегі. Төмендегі мақал-мәтелдер осы құндылықтарды қысқа да нұсқа түрде өрнектейді: жақынның қадірін білу, сөздің жылуын сақтау, бала тәрбиесіне мән беру, шаңырақтың берекесін қорғау.

Туыстық, ағайын, татулық

Қарға тамырлы қазақпыз: сұраса келе қарын бөле болып шығамыз.
Өз жұрт — күншіл, нағашы жұрт — сыншыл, қайын жұрт — міншіл келеді.
Ағасы бардың жағасы бар, інісі бардың тынысы бар.
Інісі бардың тынысы бар, ағасы бардың жағасы бар.
Ұлың өссе — ұлы жақсы мен ауылдас бол. Қызың өссе — қызы жақсымен ауылдас бол.
Ағаның үйі — ақ жайлау.
Қарындасқа бұрылмағанның қары сынсын.
Қарындасың — қарлығашың.
Төркін десе қыз төзбейді, көкпек десе түйе төзбейді.
Апасының киген тонын сіңлісі де киер.
Қазаны басқаның қайғысы басқа.
Аталастың аты озғанша, ауылдастың тайы озсын.

Қонақжайлық пен сыйластық

Қонақ асына емес, қабақ-қасыңа разы.
Қонақ жаман болса, үй иесі қалады; үй иесі жаман болса, қонақ қыдырады.
Сыйға сый, сыраға бал.
Иесін сыйлағанның итіне сүйек таста.
Тіріде сыйласпаған — өліде жылыспайды.
Танымас танымасын сыйламас.
Көңілдегі сырды көз білдіреді.
Сіз, біз деген жылы сөз ағайынға жарасар.
Жылы-жылы сөйлесең, жылан інінен шығады.

Үй, береке, мінез

Қартың болса, жазып қойған хатпен тең.

Екі аяқтыда бажа тату, төрт аяқтыда бота тату.

Еркек сергек ұйықтаса — ырыс бітеді, әйел сергек ұйықтаса — жұмыс бітеді.

Келінің жаман болса — ұлыңнан көр. Күйеуің жаман болса — қызыңнан көр.

Бойымдай бой табылса да, ойымдай ой табылмас.

Өз үйім — өлең төсегім.

Үй ішінен жау шықса, тұра қашып құтылмассың.

Тұлпардың өз тұяғы өзіне дәрі.

Ине өткен жерден жіп өтер.

Көш жүре түзеледі.

Ата-ана, бала, немере

Өз балаңды өскенше бағасың, немереңді өлгенше бағасың.

Ата — баланың қорғаны.

Атаға баланың алалығы жоқ.

Енесі тепкен құлынның еті ауырмас.

Сақау баланың тілін шешесі біледі.

Балаң жаман болса — көрінгеннің мазағы.

Бала — баланың ісі шала.

Балам — балым, баланың баласы — жаным.

Қарға баласын «аппағым» дер, кірпі баласын «жұмсағым» дер.

Атаның көңілі балада, баланың көңілі далада.

Балалы үйдің ұрлығы жатпас.

Торғайға жаңбыр жауса — баласын қорғар, бұршақ жауса — басын қорғар.

Жалғыз түйе — бақырауық, жалғыз бала — жылауық.

Жылайын деген бала әкесінің сақалымен ойнайды.

Бала — ананың бауыр еті.

Бала қадірін балалы болғанда білерсің.

Балалы үй — базар, баласыз үй — қу мазар.

Бала — бауыр етің.

Балаға пышақ бермесең — бір жылар, берсең — екі жылар.

Ат болатын тай — саяққа үйір, адам болатын бала — қонаққа үйір.

Ат болатын құлынның бауыры жазық келер. Адам болар баланың маңдайы жазық келер.

Отыз ұлым болса да, орны басқа.

Немере етін жеп, сүйегін берер.

Сезім, сөз, тіршілік қағидалары

Бас екеу болмай, мал екеу болмас.

Сүйгенін «шұнағым» дейді.

Сұлу сұлу емес — сүйген сұлу.

Жақсы әйел жаман еркекті ер қылады, жаман еркек жақсы әйелді жер қылады.

Жақсы таз басын жасырмайды, жақсы әйел асын жасырмайды.

Қалған көңіл шыққан жанмен семіреді.

Шын жыласа, соқыр көзден жас шығады.

Қайғысыз қара суға семіреді.