Сәулет өнері деген қандай өнер

Сабақ тақырыбы

Қазақстанның XIV–XV ғасырлардағы сәулет өнері.

Білімділік мақсат

XIV–XV ғасырлардағы сәулет өнері, қолданбалы өнер және архитектуралық құрылыс жүйелері туралы білімді кеңейту.

Дамытушылық мақсат

Пәнге қызығушылықты арттыру, өз бетінше жұмыс дағдыларын қалыптастыру, ойлау мен іскерлік қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік мақсат

Туған халыққа құрмет пен мақтаныш сезімін қалыптастыру, ұлттық рухты нығайту, тіл, дін және мәдени мұраны қадірлеуге тәрбиелеу.

Сабақ форматы

Сабақ түрі: аралас сабақ
Әдістері: сұрақ-жауап, баяндау, түсіндіру

Құралдар және байланыстар

Көрнекіліктер: кеспе қағаздар, карта, қосымша тарихи әдебиеттер, интерактивті тақта
Пәнаралық байланыс: қазақ тілі мен әдебиеті, география, бейнелеу өнері

Сабақ барысы

1 Ұйымдастыру
2 Өткен сабақты пысықтау
3 Жаңа сабақты түсіндіру
4 Бекіту, қорытындылау, бағалау
5 Үй тапсырмасын беру

Өткен сабақты пысықтау

Алдыңғы сабақта Қазақстанның XIV–XV ғасырлардағы мәдениеті қарастырылды. Материалды меңгеру деңгейін анықтау үшін төмендегі тапсырмалар орындалады.

1) Сұрақ-жауап

Оқушыларға материалдық мәдениет үлгілері көрсетіліп, атаулары сұралады.
Рухани мәдениетке жататын мақал-мәтел, жұмбақ сияқты фольклор үлгілері бойынша білімдері тексеріледі.
Өнер түрлері ішінде күйдің орны туралы әңгіме жүргізіледі.

2) «Ойлан, тап» (үй жұмысын бекіту)

№	Автор	Еңбегі	Не айтылады?
1	Хорезми	«Хұсрау мен Шырын»	Талдау/мазмұнын қысқаша баяндау
2	Дүрбек	«Мұхаббатнама»	Талдау/мазмұнын қысқаша баяндау
3	Құтб	«Жүсіп-Зылиха»	Талдау/мазмұнын қысқаша баяндау

Ескерту: соңғы бағанды сыныптың деңгейіне қарай нақты жауаптармен толықтыру ұсынылады.

3) Қорытынды тапсырма

Рухани және материалдық мәдениет түрлерін диаграммаға бөліп жазу.

XIV–XV ғасырлардағы сәулет өнері

Тарихи алғышарт

Қазақстанда сәулет өнері X–XII ғасырларда Қарахан мемлекеті тұсында өркендеді. Бұған Тараз маңындағы Айша бибі, Бабаджа қатын кесенелері дәлел. Алайда моңғол шапқыншылығы құрылыс ісіне ауыр соққы болып, XIII–XIV ғасырларға дейін ірі нысандар аз салынды.

Кейін қайта жандану кезеңінде бізге жеткен ірі ескерткіштер қатарында Арыстан баб, Қожа Ахмет Иасауи, Көккесене, Алаша хан сияқты кесенелер аталады.

Арыстан баб кесенесі

Арыстан баб кесенесі Отырардың батыс жағында, шамамен 3 км қашықтықта, Сырдария өзеніне жақын орналасқан. Ол халық жадында сақталған діни-рухани дәстүрмен тығыз байланысты нысан ретінде танылады.

Қожа Ахмет Иасауи кесенесі

1397

XIV–XV ғасырлар аралығында Әмір Темірдің бұйрығымен Түркістан қаласының орталығында Қожа Ахмет Иасауидің кешенді кесенесі салынды. Қожа Ахмет Иасауи — ислам дінінің көрнекті өкілі, уағыздаушы әрі ақын.

Өлшемі: 46,5 × 65,5 м
Биіктігі: 37,5 м
Құрылымы: 35 бөлме, күмбезді кешен
Орталық зал: 18,5 × 18,5 м

Орталық залдың қақ ортасында 1399 жылы жасалған әйгілі Тайқазан орналасқан. Кешенде кітапхана, Үлкен Ақсарай, Кіші Ақсарай секілді маңызды бөлмелер бар. Ең басты бөлме «Көрхана» деп аталады: онда Ахмет Иасауидің мүрдесі қойылған.

Кесененің сырты әйнектелген, сырлы құйма кірпішпен қапталып, қабырғалары әртүрлі өрнекпен әшекейленген. Көрхананың үстіне қатпарлы күмбез тұрғызылған. Иасауи мұрасы «Диуани хикмет» арқылы кең тараған.

Алаша хан кесенесі

XIV–XV ғғ.

Алаша хан кесенесі — XIV–XV ғасырлардағы сәулет өнерінің көрнекті ескерткіштерінің бірі. Алаша хан туралы деректер көне қытай және араб жазбаларында кездеседі.

Орналасуы: Ұлытау өңірі, Қаракеңгір өзенінің оң жағасы.

Кесене далалық сәулет өнері үлгісінде: іргесі текшеленіп қаланып, төбесі күмбезделген. Сыртқы сәндік өрнектері қазақтың дәстүрлі ою-өрнектерімен (таңдай, жүрекше оюлары) безендірілген. Мұндағы кейбір өрнек үлгілері Орта Азия сәулет өнерінде сирек кездеседі.

Көккесене

Ақ Орда кезеңі

Көккесене — бір күмбезді кесене. Ол Ақ Орданың астанасы болған Сығанақ қаласының маңында, Төменарық елді мекенінің солтүстік-батысында шамамен 8 км жерде орналасқан.

Сыртқы беті кілем тәрізді өрнек композициясымен көмкерілген. Өкінішке қарай, бүгінгі күнге ескерткіштің тек жұрнағы ғана жеткен.

Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі

XV ғ. II жартысы

Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі Түркістанда, Қ.А. Иасауи кесенесінің шығыс жағынан шамамен 60 м жерде орналасқан. Құрылымы 5 бөлмеден тұрады. XIX ғасырдың соңында қираған.

Деректерде Рабиға Сұлтан Бегімнің 1485 жылы қайтыс болғаны және оның Әмір Темірдің ұлы Ұлықбектің қызы екені айтылады. 1895 жылы қараусыздықтан бұзылып, кейінгі археологиялық қазбалар (1950–1957) барысында табылған кірпіштердің бір бөлігі Иасауи кесенесін жөндеуге пайдаланылған деген мәлімет бар.

Зерттеу кезінде кесененің астыңғы сағанасынан 5 адамның мүрдесі табылған. Ортасындағы мүрде Рабиғанікі болуы мүмкін деген болжам жасалады.

Қолданбалы өнер

Қолданбалы өнер — үлкен шығармашылықты қажет ететін күрделі сала. Сәулеттік құрылыстың көркемделуі оның құндылығын арттырады; сәндеу жоқ болса, еңбек пен шығынның әсері бәсеңдейді. Сондықтан ортағасырлық құрылысшылар әсемдеуде қолданбалы өнер тәсілдерін кең қолданған.

Бұл кезеңде жаңа үлгілер қалыптасып, күмбез шатыр түрлері дамыды. Құрылыста күйдірілген кірпіш және бір жағы түрлі-түсті әйнекпен сырланған кірпіштер пайдаланылды. Мұндай сырдың жасалу технологиясы толық ашылмаған деген пікір бар.

Орта ғасырдағы құрылыс материалдарының сапасы сәулет өнерінің жоғары деңгейде болғанын көрсетеді.

Пысықтау: сұрақтар мен тапсырмалар

Сұрақ-жауап

1 Сәулет өнері дегеніміз қандай өнер?
2 Алаша хан кесенесі қай жерде орналасқан және қандай ерекшелігі бар?
3 Қ.А. Иасауи кесенесін кім салдырған? Құрылыс жүйесінің басты белгілерін ата.
4 Археологиялық зерттеулер арқылы қандай сәулет ескерткіштері белгілі болды?
5 Отырар қаласынан табылған қоғамдық құрылыс орындарын ата.
6 Қолданбалы өнердің ерекшелігі неде?

Оқулықпен жұмыс

1 Арыстан баб кесенесі қай ғасырларда бірнеше рет жөндеуден өтті?
2 Қожа Ахмет Иасауидің кешенді кесенесі қайда салынған?
3 Алаша хан кесенесінің өзіндік ерекшелігі қандай?
4 Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі қай ғасырда салынған?

Дәптермен жұмыс: тест

1) Моңғол шапқыншылығынан кейін салынған сәулет ескерткіші қайсы?

а) Айша бибі кесенесі
ә) Білеулі ғимарат
б) Арыстан баб кесенесі
в) Ақыртас ғимараты

2) Әмір Темір бұйрығымен тұрғызылған сәулет өнерінің ғажайып туындысы:

а) Қожа Ахмет Иасауи кесенесі
ә) Алаша хан кесенесі
б) Боран мұнарасы
в) Бабаджа қатын кесенесі

3) XIV–XV ғасырларда далалық сәулет үлгісінде салынған ескерткіш:

а) Аяққамыр күмбезі
ә) Мырзарабат сардобасы
б) Алаша хан кесенесі
в) Дың ескерткіші

4) Материалдық игіліктер қандай шикізат көзіне негізделеді?

а) Мал өнімдеріне
ә) Саудаға
б) Қолөнерге
в) Жер өңдеуге

5) Қуаңшылық жылдары қандай ырым жасалған?

а) Көкке табыну
ә) Пұтқа жалбарыну
б) Тасаттық
в) Аруақтарға сиыну

6) Қазақстанның байырғы тұрғындары аспан әлемін қалай атаған?

а) Көк Тәңірі
ә) Жаратушы
б) Аруақ
в) Пір

Жаңа сабақты бекіту

Сәйкестендір: тарихи оқиғалар

1397 жыл Әмір Темір Қ.А. Иасауи кесенесін салуға бұйрық берді.
1399 жыл Орталық залдағы үлкен Тайқазан жасалды.
1485 жыл Рабиға Сұлтан Бегім қайтыс болды.
6 ай Отырар қаласы моңғол шапқыншылығына осы уақыт қарсы тұрды.

Тарихи сынақ хат (бос орындарды толтыр)

Сәулет өнері Қазақстанда X–XII ғасырда _____ _____ кезінде өркендеген.

XIV–XV ғасырлардағы сәулет өнерінің үлгілеріне _____, _____, _____, _____ кесенелері жатады.

Бөлмелердің ішіндегі негізгілерінің бірі — __________.

Кесененің өрнек үлгілері _____ ______ сәулет өнерінде кездеспейді.

Дұрыс жауаптар

Қарахан мемлекеті.
Арыстан баб, Қожа Ахмет Иасауи, Көккесене, Алаша хан.
Кітапхана.
Орта Азия.

Бағалау және үй тапсырмасы

Оқушыларды бағалау

Оқушының қабілеті мен жауаптарының толықтығына қарай бағалау жүргізіледі.

Үй тапсырмасы

§33. Қазақстанның XIV–XV ғасырлардағы сәулет өнері
Қожа Ахмет Иасауи кесенесі туралы әңгіме (шағын мәтін) жазу
«Отырар ойранының зардаптары» тақырыбында реферат жазу

Пайдаланылған әдебиеттер

1 «Қазақстан тарихы» анықтамалығы (5–11 сынып), 2005.
2 Байниетова Сәуле. «Қожа Ахмет Иасауи», 2007.
3 «Батырлар жыры» (көптомдық), 1986–1990.
4 «Қазақстан архитектурасы», 1959.
5 «Қазақ халқының қолөнері», 1995.