Асқорыту мүшелері
Атырау облысы, Кудряшов ауылы, Н. В. Гоголь атындағы орта мектептің биология пәні мұғалімі — Сабырғалиева Шұға Социалқызы.
Сабақ тақырыбы
Ас қорыту жүйесі
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, таратпа материалдар
Жұмыс форматы
Топтық жұмыс, салыстыру, қорғау
Сабақтың мақсаттары
-
1
Ас қорыту мүшелерінің құрылысы мен қызметі туралы түсінік қалыптастыру.
-
2
Оқушылардың талдау, салыстыру, логикалық ойлау дағдыларын дамыту.
-
3
Салауатты өмір салтына тәрбиелеу, дұрыс тамақтану мәдениетін нығайту.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру
Сыныпта жағымды психологиялық ахуал қалыптастырылады.
Топтастыру әдісі: оқушыларға қима қағаздар таратылады. Қималарда әртүрлі мүшелердің атауы жазылған. Оқушылар сол атауларды негізге алып, мүшелер жүйесін құрастырып топтасады.
Нәтижесінде оқушылар қима қағаздар арқылы 3 топқа бөлінеді.
II. Қызығушылықты ояту
Интерактивті тақтадан «Ас қорыту жүйесі» тақырыбында қысқа видео көрсетіледі.
Сұрақ:
«Балалар, адам ағзасындағы бұл көрініс қай мүшелер жүйесінің жұмысына жатады?»
Оқушылар жауаптары арқылы сабақтың тақырыбы нақтыланады: Ас қорыту жүйесі.
Тақырыпқа кіріспе ретінде құстар мен күйіс қайыратын сүтқоректілердің ас қорыту мүшелерінің ерекшеліктері еске түсіріледі. Интерактивті тақтадан суреттер көрсетіліп, оқушылар салыстырмалы белгілерін тақтаға жазады.
III. Мағынаны тану
Электронды оқулықтағы мәліметтермен таныса отырып, ас қорыту мүшелерінің құрылысы мен қызметі жүйеленеді.
Топтық тапсырма (A3):
- Ас қорыту жүйесінің түссіз сызбасын тапсырмаға сай толықтыру.
- Мүшелерді дұрыс орналастырып, бояу.
- Жұмысты топ атынан қорғау.
Қызыл конверт
Ауыз қуысы, асқазан, сілекей бездері
Көк конверт
Жұтқыншақ, аш ішек, бауыр
Жасыл конверт
Өңеш, тоқ ішек, ұйқы безі
Негізгі ұғымдар
Анықтама
Ас қорыту мүшелері мен ас қорыту бездері бірігіп ас қорыту жүйесін құрайды.
Неліктен қорыту керек?
Тағам құрамындағы нәруыздар, майлар, көмірсулар бастапқы күйінде суда ерімейді, сондықтан қан мен лимфаға тікелей өте алмайды.
Механикалық өңдеу
Тағамның шайналып, ұсақталуы.
Химиялық қорыту
Ас қорыту бездері бөлетін сөлдердің әсерінен тағам молекулаларының ыдырауы.
Ас қорыту жолының мүшелері
Ас қорыту жолына ауыз қуысы, жұтқыншақ, өңеш, қарын, аш ішек, тоқ ішек жатады.
Мүшелер қабырғасының құрылысы
- Сыртқы қабат: дәнекер ұлпадан тұратын сірқабат.
- Ортаңғы қабат: бұлшықет қабаты.
- Ішкі қабат: эпителий ұлпасынан түзілген қабат.
Мүшелер бойынша қысқаша шолу
Ауыз қуысы
Ас өңдеу ауыз қуысынан басталады. Ол ауыз кіреберісі және нағыз ауыз қуысы болып екі бөлімге бөлінеді.
Ауыз кіреберісі сырт жағынан еріндер мен ұртпен, ішкі жағынан тістер және қызылиекпен шектеледі.
Қатты таңдай сүйегі жұмсақ таңдайға жалғасып, ауыз қуысын мұрын қуысынан бөліп тұрады.
Ауыз қуысына 3 жұп сілекей бездерінің өзектері ашылады. Тағам шайналып ұсақталып, сілекеймен араласып, жұтылады.
Тіл — көлденеңжолақты бұлшықет ұлпасынан түзілген өте қозғалмалы мүше; оның түбі, денесі және ұшы болады.
Жұтқыншақ
Жұтқыншақ — түтік пішінді қуыс, бұлшықетті мүше. Ол мойын омыртқаларының алдыңғы жағында орналасады.
Ересек адамда ұзындығы шамамен 11–13 см.
Төменгі бөлігі өңешпен және көмекеймен байланысады.
Ауыз қуысына жалғасқан тұсында бозғылт-қызыл түсті 6 бадамша без орналасады. Олар қорғаныш қызмет атқарады.
Өңеш
Өңеш — ұзындығы шамамен 25 см болатын іші қуыс бұлшықетті мүше.
Жоғарғы бөлігі жұтқыншақпен, төменгі бөлігі қарынмен жалғасады.
Өңеш көкеттің ортасындағы тесіктен өтіп, құрсақ қуысындағы қарынға өтеді.
Қарын (асқазан)
Қарын — құрсақ қуысының жоғары бөлігінің сол жағында, көкеттің астында орналасқан асқорыту жолының кеңейген мүшесі.
Ол қалың бұлшықетті, іші қуыс мүше: жоғарғы жағынан өңешпен, төменгі жағынан аш ішектің бастапқы бөлігі — ұлтабармен жалғасады.
Ішкі бетіндегі қатпарлы шырышты қабықша қарынның көлемін ұлғайтуға мүмкіндік береді.
Аш ішек
Аш ішек — қарын мен тоқ ішекті жалғастыратын түтік пішінді бұлшықетті мүше.
Ересектерде ұзындығы шамамен 5,5–6 м.
Қарыннан кейінгі алғашқы 25–30 см бөлігі — ұлтабар (он екі елі ішек).
Ұлтабарға өт қабының өзегі және ұйқы безінің өзегі ашылады.
Аш ішек ирелеңдеп орналасады; ішкі қабырғасында сақина пішінді қатпарлар және көптеген ішек бүрлері болады (бүрлер тек аш ішекке тән).
Тоқ ішек
Тоқ ішектің ұзындығы шамамен 1,5–2 м, ал жуандығы аш ішектен екі еседей үлкен.
Аш ішектен басталған тұсы — бүйен, ол оң жақ мықын аймағында орналасады.
Бүйеннің төменгі шетінде ұзындығы шамамен 7–8 см болатын құрт тәрізді өсінді — аппендикс (соқырішек өсіндісі) бар. Ол лимфа жүйесіне қатысты мүше.
Аппендикстің қабынуы аппендицит деп аталады.
Тоқ ішектің соңғы бөлігі — тік ішек.
Сергіту сәті
2 минуттық қысқа сергіту жаттығулары орындалады.
IV. Жаңа сабақты бекіту
1) Кесте толтыру
Әр мүше бойынша «құрылысы — қызметі» сәйкестігін кестеге түсіру.
2) «Полиглот» тапсырмасы
Ас қорыту мүшелерінің атауларын қазақша, орысша және ағылшынша үш тілде жазу. Жауаптар АКТ көмегімен дайындалып, топтар бірін-бірі өзара тексереді.
V. Рефлексия
Оқушылар сабақтан алған әсерін, түсінген тұстарын және әлі де нақтылауды қажет ететін сұрақтарын қысқаша білдіреді.
VI. Үй тапсырмасы
Тақырып бойынша қайталау: ас қорыту мүшелері және олардың негізгі қызметтері.
Материал оқу үдерісіне бейімделіп, тілдік нормалар сақтала отырып редакцияланды.