Қазақша рефераттар

Желсіз түн

Сын есім туралы түсінік

Қазақ тілі — өте бай тіл. Оның құрамында мыңдаған сөз бар. Сол сөздер мағынасына, сұрағына және атқаратын қызметіне қарай тоғыз сөз табына бөлінеді. Соның бір тобы — зат есім, ал келесі бір тобы — сын есім.

Негізгі айырмашылық: зат есім заттың, құбылыстың атын білдіреді, ал сын есім сол заттың, құбылыстың сын-сипатын, көлемін, түр-түсін, сапасын білдіреді.

Сын есім қандай? және қай? деген сұрақтарға жауап береді.

Мысал

Желсіз түнде жарық ай.

Қандай түн? — желсіз түн.

Қандай ай? — жарық ай.

Сын есімнің маңызды белгілері

Сын есім заттың әртүрлі қасиеттерін білдіреді. Төмендегі топтастыру оқушыға сөздің мағынасын дәл ажыратуға көмектеседі.

1) Түрі мен түсі

ақ (қағаз), көк (сия), жасыл (жапырақ), сұр (бұлт), қызыл (алма).

2) Көлемі, аумағы, салмағы

биік (үй), ұзын (ағаш), кіші (іні), қысқа (жіп).

3) Сапасы мен сипаты

жақсы (сөз), жаман (ырым), сараң (адам), жалқау (кісі), зерек (оқушы), ақылды (адам), тентек (бала).

4) Дәмі, иісі және өзге сипаттары

ащы (құрт, пияз), тәтті (тағам), жұмсақ (нан).

5) Қатыстық белгі (затқа, қимыл-іс-әрекетке, мезгіл-мекенге қатысты)

балалы (үй), қысқы (демалыс), жазғы (демалыс), тасты (жер), көтеріңкі (көңіл), аспалы (шам), білімді (жігіт).

Ереже: заттың сынын, сипатын, сапасын, түр-түсін, көлемін білдіріп, қандай? қай? сұрақтарына жауап беретін сөз табы сын есім деп аталады.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу.
  • Оқушыларды түгендеу.

II. Үй тапсырмасын сұрау

Өткен тақырыптар бойынша сұрақтар:

  1. 1 Қазақ тілінде неше сөз табы бар?
  2. 2 Зат есім деген не? Мысал келтір.
  3. 3 Жалқы есім мен жалпы есім дегеніміз не?
  4. 4 Деректі және дерексіз зат есімдер деген не?
  5. 5 Зат есімнің қандай жалғаулары бар?

Үй тапсырмасы тексерілгеннен кейін қорытындылау үшін I және II нұсқалы перфокарталар таратылады (уақыты — 2 минут). Оқушылар жұмысты жұптасып алмастырып тексереді және өздерін бағалайды.

0 қате — “5”
1–2 қате — “4”
3 қате — “3”

III. Жаңа сабаққа кіріспе (схема бойынша жұмыс)

Оқушылардың назарын кодоскоптағы сызбаға аударыңыз. Сызбадағы үлгі бойынша оқушылар мысал келтіріп дәлелдейді.

Заттың сындық қасиеттері көбіне қандай? қай? сұрақтарымен анықталады.

Жаттығулар

Төмендегі тапсырмалар сын есімді мәтін ішінде танып, оны зат есіммен дұрыс тіркестіре білуге бағытталған.

127-жаттығу

Қазақстан Республикасының Туы мен Елтаңбасын суреттеп жазыңдар. Мәтінде сын есімдердің болуын ескеріңдер.

128-жаттығу

Төмендегі сын есімдерді мағыналық жағынан үйлесетін зат есімдермен тіркестіріп жазыңдар:

салқын терең әдемі жеңіл ұзын қатты ақ жасыл күрең әдепті сабырлы

129-жаттығу

Мәтінді оқып, өлең жолдарындағы сын есімдерді табыңдар. Олардың мағыналық белгілерін ажыратыңдар.

130-жаттығу

Мәтінді оқып, сын есімдерді табыңдар. Сұрақ қою арқылы олардың қай сөзбен тіркесіп тұрғанын анықтаңдар.

Қорытынды және бағалау

Жаңа тақырып сұрақ-жауап арқылы қорытындыланады. Оқушылардың білімі бағаланады.

Үй тапсырмасы

131-жаттығу: өлеңді мәнерлеп оқып, құрамындағы сын есімдерді тіркескен сөзімен қоса теріп жазыңдар.