Мамандық таңдауда маңызды формула
Кәсіптік бағдар
Мамандық таңдау — өміріңнің бір кірпішін дұрыс қалау
«Ең қиын мамандық — адам болып қалу». Бұл ой адамның таңдауы тек еңбек нарығымен өлшенбейтінін еске салады: мамандық — құндылық, жауапкершілік және өзіңе адал болу мәселесі.
Мақсат
Жеке тұлғаның сан алуан мамандықтарға деген қызығушылығы мен ынта-ықыласын анықтау, кәсіптік бағдар беру, сондай-ақ кәсіптік білім берудің құрылымымен таныстыру.
Нәтиже
Қатысушы өз мүмкіндігі мен қызығушылығын нақтылап, мамандық таңдауға әсер ететін факторларды ажырата алады және шешім қабылдаудың жеке жоспарын құрады.
І. Ұйымдастырушылық кезең
«Мамандық» сөзінің мәні
«Мамандық» сөзі латын тіліндегі түбірлермен байланысты түсіндіріліп, «жұрт алдында сөйлеу, жариялау» мағынасына жақын ұғым ретінде беріледі. Уақыт өте келе қоғам күрделеніп, еңбек бөлінісі қалыптасып, мамандық түрлері көбейді.
Ертедегі еңбек бөлінісі
Ежелгі кезеңдерде бүгінгідей сан алуан кәсіп болған жоқ: адамдар көптеген жұмысты өздері атқарды. Дегенмен, қоғамда еңбек ерлер мен әйелдерге қарай бөлінді: ерлер аң аулап, үй тұрғызып, қару-жарақ жасаса, әйелдер жеуге жарамды өсімдіктерді жинап, ас әзірлеп, киім тігіп, бала тәрбиеледі.
Кез келген еңбек — мамандық емес
1) Біліктілік шарты
Маман атану үшін білім алып, сол салаға қатысты диплом, куәлік, аттестат немесе сертификатқа ие болу қажет.
2) Еңбекақы шарты
Атқарған еңбек үшін ақы төленуі — мамандықтың маңызды белгілерінің бірі.
Негізгі түйін
Нағыз маман болудың бастауы — өз ісіңе деген сүйіспеншілік. Махаббатпен істелген жұмыс қана нәтижеге жеткізеді: мамандығың сүйікті ісіңе айналғанда, құлшыныс пен тұрақтылық пайда болады.
Мамандық таңдаудың маңызды формуласы
Мамандықты оңтайлы таңдауға көмектесетін тәсіл — үш кеңістіктің тоғысын табу:
Үйренгім келеді
Талап-тілек, мақсат пен мүдде, ынта мен қызығушылық кеңістігі.
Үйрене аламын
Қабілет-қарым, талант, дағды және денсаулық кеңістігі.
Үйрену керек
Еңбек нарығындағы сұраныс, аймақтың әлеуметтік-экономикалық мәселелері және әлемдік даму үрдістері кеңістігі.
Кәсіп дәл осы «үш дөңгелектің» қиылысында — яғни қызығушылық, мүмкіндік және қажеттілік тоғысқан жерде — дұрыс таңдалады.
ІІ. Негізгі кезең: тәжірибелік жаттығулар
«Мамандық туралы диалог — Иә, бірақ…»
- Қатысушылар жұпқа бөлінеді.
- Әр жұптың бір мүшесі болашақта таңдаған мамандығын айтады.
- Диалог үлгісі: «Маған … мамандығы ұнайды, себебі …» — «Иә, бірақ …»
- Содан кейін рөлдер ауысады.
Талдау сұрақтары
Диалог сізге қандай әсер етті? Таңдаған мамандықтың адамға қаншалықты лайық екенін дәлелдеуде не көмектесті?
«Қолтырауын» жаттығуы
- Топ екі командаға бөлінеді.
- Бірінші команда бір мамандықты жасырады.
- Екінші командадан бір ойыншы барып, жасырылған мамандықты біледі.
- Ол мамандықты сөзсіз, тек ым-ишара арқылы бейнелейді; командасы табуға тырысады.
- Командалар кезекпен жалғастырады.
Талдау сұрақтары
Тапсырманы орындауға не көмектесті? Қай тұсы қиын болды?
Мақсатты талқылау
Келесі жаттығулардың мақсаты — өз көзқарасын дәлелді түрде айтуға үйрену, кәсіби мансапқа қатысты қатынасын нақтылау және одан не күтетінін сезіну.
«Конверттегі сұрақ» жаттығуы
Барлығы шеңбер бойымен отырады. Жетекші емтихан билетіне ұқсас сұрақты суырып, дауыстап оқиды да, қатысушыларға өз пікірін айтуға ұсыныс жасайды. Алдын ала тренинг тақырыбына сай шамамен 30 сұрақ дайындалады.
Сұрақ үлгілері
- Сен үшін өмірдің мәні не?
- Көпшілік адамдар не себепті мансабын өсіре алмайды? Бірнеше себебін ата.
- Қазіргі уақытта қандай мамандар сұранысқа ие?
Талдау сұрақтары
- Не қиындық келтірді?
- Қандай әсер алдыңыз?
- Мамандық таңдауда қандай критерийлер маңызды деп санайсыз?
- Ата-ананың ықпалы қандай деңгейде болуы керек?
Психологиялық кеңес: мамандыққа бастар 7 қадам
-
1) Қателікке бой алдырмау
Жастар кейде қиялға еріп, мамандықтың «романтикасын» ғана көреді немесе кәсіптің кинодағы бейнесіне сеніп қалады. Бірі ата-анасының жолын ойланбастан қуады, енді бірі досынан қалмау үшін оқуға түседі, тағы бірі үйге жақын болғаны үшін ғана таңдайды. Мұның бәрі — үстірт себептер. Мамандық таңдау — болашақпен тікелей байланысты маңызды шешім, сондықтан оны байсалдылықпен қабылдау қажет.
-
2) Дұрыс көзқарас қалыптастыру
Таңдау — ең алдымен сіздің еркіңіз. Ата-ана мен достар кеңес бере алады, бірақ шешім сізге тиесілі екенін ұмытпаңыз: бұл — олардың емес, сіздің өміріңіз.
-
3) Икемділікті (қабілет пен қызығушылықты) анықтау
Өзіңізге мына сұрақтарды қойып көріңіз:
- Қандай іспен айналысқыңыз келеді?
- Мектептегі қай пәндер сізге ерекше ұнайды?
- Бос уақытыңызда немен шұғылданасыз?
- Адамдармен, әсіресе таныс емес адамдармен, байланыс орнату сізге қаншалықты оңай?
Белгілі қызметті орындай алу икемділігі — таңдаудың тірегі.
-
4) Зерделеу
Өзіңізді шынайы бағалаңыз: «Мен өзімнен және жұмысымнан нені қалаймын? Бес жылдан кейін қандай боламын?». Қолжетімді ақпарат көздерін пайдаланып, болашақ мамандығыңыз жайлы көбірек біліңіз. Мүмкін болса, сол салаға жақын ортаға барып көріңіз: кәсіпорын жұмысына көз жеткізу, тәжірибе көру, мамандармен сөйлесу.
Теңізші
Кемедегі өмірді түсіну үшін саяхат жасап, күн тәртібі мен жауапкершілікті байқап көріңіз.
Бағдарламашы
Ойын ойнаумен шектелмей, қарапайым бағдарламалар жазып үйреніп бастаңыз.
Журналист
Газет-журналға жақын жұмыстар арқылы саланың ішкі тәртібімен танысуға мүмкіндік табыңыз.
-
5) Еңбек нарығындағы жағдайды бағалау
Жұмыс орындары туралы хабарландыруларды қарап, интернеттегі бос орындар сайттарын зерттеңіз: қандай мамандар сұраныста екенін салыстырыңыз. Бұл деректер қай оқу орнын, қай факультетті таңдаудың тиімді болатынын анықтауға көмектеседі. Дегенмен нарық сұранысы уақыт өте өзгеретінін есте ұстаңыз.
-
6) Мамандардың көмегіне жүгіну
Егер күмәніңіз болса, мектеп психологымен немесе кәсіби кеңес беретін мамандармен ақылдасыңыз. Сыртқы көзқарас сіз байқамаған қырыңызды ашуы мүмкін.
-
7) Соңғы таңдау
Ақпарат жинағаннан кейін 5–10 ықтимал бағыттың қысқа тізімін жасаңыз. Содан соң бір парақты екі бағанға бөліп, «артықшылық/тәуекел» әдісімен біртіндеп қысқартыңыз. Үш нұсқа қалған кезде тереңірек зерттеп, соңғы шешімді қабылдаңыз. Тағдырыңызды кездейсоқ жағдайларға тәуелді етпеңіз. Бір орында тұрып қалмаңыз.
Өзіңізден сұраңыз
Өміріңіздің үштен бір бөлігін сізге тартымсыз жұмыста өткізу, жұмысқа ықылассыз бару, уақытыңызды қиналыспен өткізу — сізді қанағаттандыра ма?
ІІІ. Қорытынды кезең
Бүгін мамандық таңдауға әсер ететін факторларды байқадық. Мамандық таңдау кейбір адамдарға жеңіл көрінсе, енді біреулерге қиын өтіп, бірнеше сатыдан тұруы мүмкін. Кейде адам өз орнын таба алмай күйзеліске де түседі.
Жастарға мамандық таңдауда жалған пікірлер ықпал етуі ықтимал. Мұндай пікірлер сәтсіз таңдауға жетелеуі мүмкін. Сондықтан таңдау жасағанда өз қызығушылығыңызды, қабілетіңізді және қоғам қажеттілігін бірге қарастырған жөн.
Көк жүзіне алаулы,
Міндет емес ай болу.
Ең бастысы қалаулы,
Кәсібіңе сай болу!
Әлемде өзі қаламайтын мамандық иесі болып жүрген адамдар көп, бірақ өз жұмысын жанымен сүйіп істейтіндер де аз емес. Мамандық таңдаудан жаңылмай, өз өміріңіздің бір кірпішін дұрыс қалауыңызға тілектеспіз.
Түйін: дұрыс таңдау — өзіңе адалдық, тұрақты еңбек және саналы жоспар.