Алғашқы орыс баспа кітабын шығарған адам
Сабақтың тақырыбы
Халық достығы – тіл достығы
Сабақтың мақсаты
Тәрбиеленушілерді қазақ елін, Отанын және қазақ тілін қастерлеуге баулу, ой-өрісін кеңейту, тілге құрмет арқылы отаншылдық рухты нығайту.
Сабақтың түрі
Фестиваль (ойын-сайыс форматында).
Көрнекілігі
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың тіл туралы нақылы және тілге қатысты қанатты сөздер.
«Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде. Тілсіз ұлт болмайды. Өз тілімізді сақтау, өз тілімізді құрметтеу отаншылдық рухты оятуға қызмет етеді әрі ата-баба алдындағы ұлы парызымыз».
Алғы сөз
1997 жылғы 11 шілдеде Қазақстан Республикасында «Тіл туралы» заң қабылданды. Ендеше, осы заңның негізгі қағидаларына назар аударайық.
4-бап
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі — қазақ тілі. Мемлекеттік тіл — мемлекеттің бүкіл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс қағаздарын жүргізу тілі. Мемлекеттік тілді меңгеру — әрбір азаматтың парызы.
5-бап
Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.
6-бап
Әрбір азаматтың ана тілін қолдануына, қарым-қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдауына құқығы бар. Мемлекет Қазақстан халқының тілдерін оқып-үйрену мен дамыту үшін жағдай жасайды.
17-бап
Мәдени шаралар мемлекеттік тілде және қажет болған жағдайда басқа да тілдерде өткізіледі.
22 қыркүйекте елімізде Қазақстан Республикасы халықтарының тілдері күні атап өтіледі. Бұл мереке 1998 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен жарияланған. Бүгінгі «Ұлттар достығы» фестивалі осы атаулы күнге арналады.
Тіл — тәрбиенің өзегі
Тәрбиенің негізгі құралы — тіл. Ол ұлт тарихының айнасы, халықтың рухани жадын сақтайтын құндылық. Қазақ халқы тіл мен ойдың бірлігін ерте танып, сөз өнеріне айрықша мән берген.
«Таза мінсіз асыл сөз ой түбінде жатады,
Таза мінсіз асыл тас су түбінде жатады.
Су түбінде жатқан тас жел толқытса шығады,
Ой түбінде жатқан сөз шер толқытса шығады».
«Тіл өнері — дертпен тең».
«Тіл — адам жанының тілмашы. Ұлттың ұлт болып қалуы үшін ең бірінші шарт — тілінің болуы. Тілі кеми бастауы — ұлттың құри бастағанын көрсетеді».
Тіл халықпен бірге өмір сүріп, бірге дамиды. Әр ұлттың тілі — оның бақыты, тірегі. Қазақстан — көпұлтты ел: елімізде 120-ға жуық ұлт өкілі тұрады. Фестиваль барысында сол ынтымақтың бір көрінісі ретінде түрлі ұлт өкілдері таныстырылады.
Фестивальдің ережесі мен бағалау
Фестиваль ойын-сайыс түрінде өтеді. Әділ бағалау үшін 3–4 адамнан тұратын «Білімділер кеңесі» құрылады. Жеңімпаздарға шаңырақ бейнеленген жетондар беріледі.
Марапаттау
Көп шаңырақ жинаған қатысушылар «Қазақстан Республикасының азаматтары» деген куәлікпен марапатталады.
Сайыс кезеңдері
1-кезең
Сергіту: тіл тарихына саяхат
Интерактивті тақтада 4 елдің туы берілген. Әр тудың астында сол елдің валютасы көрсетіледі, ал оның астында сұрақтар жасырылған. Міндет — қалаған туды таңдап, сұраққа жауап беру.
1) «Қазақ» сөзі қандай мағынаны білдіреді?
Еркін дала адамы.
2) Қай орыс сөзі үш буыннан тұрып, 33 әріпті білдіреді?
«Азбука».
3) Қазақ әдеби тілінің негізін қалаған, Пушкин, Лермонтов, Крылов шығармаларын аударған композитор әрі философ кім?
Абай Құнанбаев.
4) Славян әліпбиін ойлап тапқандар кімдер?
Грек миссионерлері Кирилл мен Мефодий (863).
5) Орыс графикасы негізінде қазақ әліпбиін жасаған ағартушы кім?
Ыбырай Алтынсарин.
6) Алғашқы орыс баспа кітабын шығарған кім?
Иван Федоров.
7) Суырыпсалма ақындардың жекпе-жек сайысы қалай аталады?
Айтыс.
8) Орыс әліпбиіндегі ең жас әріп қайсы?
«Ё».
Кезең нәтижесі бойынша жеңімпаздарға жетондар таратылады.
2-кезең
Аударма: сөзден есімге
Төмендегі орыс тіліндегі сөз тіркестерінің аудармасы қандай қазақ есімдерін білдіреді?
| Орысша | Қазақ есімі |
|---|---|
| Верблюжий глаз | Ботагөз |
| Мечта | Арман |
| Надежда | Үміт |
| Лев | Арыстан |
| Лунный цветок | Айгүл |
| Счастье | Бақыт |
| Жемчуг | Гауһар |
| Щедрость | Дархан |
| Яблочный цветок | Алмагүл |
| Свобода | Еркін |
| Оленёнок | Құралай |
| Вершина | Асқар |
Кезең қорытындысы бойынша жетондар таратылады.
3-кезең
Полиглот: мақалдарды толықтыр және аудар
Берілген мақал-мәтелдерді аяқтап, қазақ және ағылшын тілдеріне аударыңыз.
Одна голова хорошо…
Жалғасы: а две лучше
Қазақша: Бір бас жақсы, екеуі жақсы
Ағылшынша: Two heads are better than one
На чужой каравай…
Жалғасы: рот не разевай
Қазақша: Өзгенің нанына аузыңды ашпа
Ағылшынша: Don’t set your mouth on someone else’s bread
Не было бы счастья…
Жалғасы: да несчастье помогло
Қазақша: Бақыт болмаса, бәлекет себеп болады
Ағылшынша: Every cloud has a silver lining
Слово не воробей…
Жалғасы: вылетит — не поймаешь
Қазақша: Айтылған сөз — атылған оқ
Ағылшынша: A word once spoken cannot be taken back
Кезең қорытындысы бойынша жетондар таратылады.
4-кезең
Фразеологизмдер: мағынасын түсіндір
Төмендегі тұрақты тіркестердің мағынасын түсіндіріңіз.
- Шаш етек
- Көп, мол.
- Сүт пісірім
- Өте қысқа уақыт, тез.
- Үш қайнаса сорпасы қосылмайды
- Мүлде ұқсамайды, жақындығы жоқ.
- Ит өлген жер
- Өте алыс жер.
- Қас пен көздің арасы
- Лезде, тез арада.
- Инемен құдық қазғандай
- Өте қиын, бейнетті іс.
- Қамшының сабындай
- Өте қысқа.
- Айы оңынан туды
- Жолы болды, бағы жанды.
- Аузына құм құйылды
- Сөз таба алмады, үнсіз қалды.
- Ат ізін суытпау
- Жиі келіп-кету, қарым-қатынасты үзбеу.
- Бармағын тістеу
- Қатты өкіну.
- Қабағынан қар жауу
- Ашулану, ызалану.