Халықаралық экономикалық қатынастар. туралы

Әлемдік экономика ұғымы және оның мәні

Әлемдік экономика (дүниежүзілік шаруашылық) — ұлттық шаруашылықтардың жиынтығы. Ол үздіксіз қозғалыста болып, тұрақты түрде өсіп-өзгеріп отырады. Өзара күрделі байланыстардың нәтижесінде бір-біріне қайшы көрінетін үрдістер тоғысып, соның өзінде тұтас әлемдік экономикалық жүйе қалыптасады.

Дүниежүзілік шаруашылықты оқыту мен зерттеудің теориялық-әдістемелік және тәжірибелік маңызы зор: бұл тек қазіргі кезең проблемаларын түсінуге ғана емес, сондай-ақ әр аймақтағы экономикалық даму ерекшеліктерін ескере отырып, әлемдік шаруашылықтың даму бағытын терең пайымдауға мүмкіндік береді.

Негізгі анықтама

Дүниежүзілік шаруашылық — ұлттық шаруашылықтардың жиынтығы және оларды біріктіретін халықаралық экономикалық байланыстар жүйесі.

Халықаралық экономикалық байланыстарды зерттеумен А. Смит, Д. Рикардо, К. Маркс, Ф. Энгельс, В. Леонтьев және басқа да ғалымдар айналысты.

Құрылымы мен байланыстырғыш элементтері

Техникалық-экономикалық негіз

Өндірістің материалдық негізі — машина техникасы. Ұлттық шаруашылықтың даму деңгейі, ең алдымен, оның материалдық-техникалық базасына тәуелді. Бұл тұрғыдан алғанда, дүниежүзілік және аймақтық даму жалпы заңдылықтарға бағынады.

Әлеуметтік-саяси факторлар

Қоғамдық құрылымның сипаты, әр мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты басқа елдермен экономикалық байланыстардың бағытын айқындайды және әлемдік шаруашылықтың әлеуметтік-экономикалық мазмұнын көрсетеді.

Халықаралық еңбек бөлінісі және кооперация

Дүниежүзілік шаруашылық ұғымы тек қарапайым байланыстарды ғана емес, шаруашылықтардың жиынтығында қалыптасатын халықаралық еңбек бөлінісі мен еңбекті кооперациялау нәтижесінде туындайтын мемлекетаралық экономикалық қатынастарды да қамтиды.

Негізгі тұжырым

Қазіргі жағдайда кез келген мемлекеттің экономикасы дүниежүзілік шаруашылық байланыстары арқылы ғана толыққанды, жан-жақты дами алады.

Әлемнің біртұтастығы және ұлттық жүйелердің кірігуі

Қазіргі әлем біртұтас болғанымен, ол 160-тан астам тәуелсіз әрі экономикалық еркін субъектілерді қамтиды. Әр ел тарихи-географиялық, ұлттық және әлеуметтік-саяси құрылымы бойынша бір-бірінен ерекшеленеді.

Кірігудің басты себептері

Ұлттық экономикалық жүйелердің әлемдік шаруашылыққа біртіндеп енуі — объективті қажеттілік.
ХХ ғасырдың соңы көптеген елдердегі экономикалық және саяси реформалар арқылы дүниежүзілік еңбек бөлінісіне тартылуды күшейтті.

Социалистік елдердің экономикасы ұзақ уақыт сыртқы әлемге салыстырмалы түрде жабық болып, мемлекеттік қағидаларды басым ұстанды. Бұл жағдай кәсіпорындардың ғылыми-техникалық өзгерістерді қабылдауын және бәсекелестік механизмдерін әлсіретті; ал бәсекелестік — сұраныс пен ұсыныс заңдылықтарының маңызды құралы.

Бүгін бұл мәселелердің бір бөлігі тарихи кезең ретінде артта қалды. Ұлттық экономиканы дүниежүзілік шаруашылықтың ажырамас бөлігі ретінде қарастыру халықаралық экономикалық байланыстарды (ХЭБ) тереңірек зерделеудің қажеттілігін күшейтеді.

ХХ ғасырдың соңы: ғаламдану және жаңа кезең

ХХ ғасырдың соңында әлемдік экономиканың негізгі бағыты — оның ғаламдық сипат алуы. Бұл үдерістің шешуші факторы халықаралық экономикалық байланыстардың жаңа кезеңге көшуімен байланысты болды.

Нені зерттейді?

Әлемдік экономика жалпы заңдылықтарды ғана емес, нақты жүріп жатқан құбылыстарды да талдайды.

Нені қарастырады?

Дүниежүзілік шаруашылықтың даму ерекшеліктері: ұлттық экономикалар және аймақтық экономикалық кеңістіктер.

Немен бірігеді?

Әлемдік сауда-экономикалық, қаржылық және ғылыми-техникалық байланыстар біртұтас мақсатқа тоғысады.

Дүниежүзілік шаруашылықтың қалыптасуы — ұзаққа созылатын процесс. Ол өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуы, сондай-ақ көлік жүйелері мен экономикалық байланыстардың орнығуы арқылы нығаяды.

Тарихи динамика: нарықтың кеңеюі және жүйелердің қатар дамуы

Нарықтың жедел өсуі

Еңбекті бөлудің интернационалдық жүйесі машина индустриясының пайда болуына байланысты күшейді. ХІХ ғасырдың 50–60 жылдарында дүниежүзілік нарықтың тез дамуы әлемдік өндірістің жеделдеуіне ықпал етті.

1917 жылдан кейінгі кезең

1917 жылдан кейін дүниежүзілік шаруашылық екі жүйе ауқымында дамыды: бір жағынан, жеке немесе аралас меншікке негізделген өндірістік әдіс; екінші жағынан, мемлекеттік меншік басым болған жүйе. Бұл екі үлгі өзара күрделі байланыста қатар дамыды.

Дүниежүзілік социалистік жүйенің ыдырауы геосаяси кеңістікте ірі өзгерістерге әкелді. «Солтүстік» пен «Оңтүстік» арасындағы бұрынғы байланыстар қайта жаңғырды, ал олардың болашақ сипатын уақыт көрсетеді.

Халықаралық қатынастардың негіздері және экономикалық заңдар

Дұрыс дамудың екі бастауы

Объективті қажеттілік: мемлекетаралық экономикалық байланыстардың өміршең талабы.
Өзара қызығушылық: тараптардың даму барысында ортақ пайдаға ұмтылысы.

Осы бастапқы элементтерсіз халықаралық қарым-қатынас пен ынтымақтастық орнықпайды.

Кірігуді күшейтетін негізгі заңдылықтар

Баға заңы
Сұраныс пен ұсыныстың түйісу заңы
Уақытты үнемдеу және соған байланысты еңбек бөлінісінің тереңдеу заңдылықтары

Бұл заңдылықтар ұлттық шаруашылықтарды дүниежүзілік шаруашылыққа және халықаралық еңбек бөлінісіне (ХЕБ) енуге итермелейді.

Интернационалдану: технологиялық серпін және саясаттың рөлі

Шаруашылық өмірді интернационалдандыру мәселесі бірнеше рет көтерілді. Оның негізгі қозғаушы күші — технологиялық революциялар. Бұл үдеріс барысында елдер арасындағы байланыстар жай ғана «өздігінен» күшеймейді: олар күрделене түсіп, жаңа мазмұнмен толығады.

Байланыстардың кеңеюі

Сыртқы сауда мен тауар айырбастау жаңа экономикалық байланыс түрлерімен толықтырылады. Алайда бұл өзгерістер автоматты түрде іске аспайды: кедергілерді жою үшін саяси іс-қимыл қажет, әйтпесе ұлттық шаруашылықта үйлесімсіздік пен тұрақсыздық (хаос) күшеюі мүмкін.

Сапа факторы: тең емес айырбас тәуекелі

Байланыстардың тек қарқыны емес, сапасы да маңызды. Егер бір ел негізінен шикізат пен энергияны, ал екінші ел дайын өнімді айырбастаса, мұндай қатынас ұзақ мерзімде тепе-тең дамуды қамтамасыз етпеуі мүмкін. Нәтижесінде экономикалық, кейін саяси түсінбеушіліктер туындауы ықтимал.

Әр ұлттық шаруашылық өзіне тиімді айырбас түріне ұмтылады. Мұндай байланыстарды ұйымдастыруда мемлекет те табыс әкелетін бағыттарды есепке алады. Тең құқықты қатынас үшін дайын өнім өндіруге қабілет қажет, ал ол білікті мамандардың, ғалымдардың, инженерлердің күрделі еңбегіне сүйенеді.

Сыртқы экономикалық байланыс: екі қырлы құбылыс

«Екі функциялық» табиғат

Сыртқы экономикалық байланыс екі қырда көрінеді: бір жағынан — жалпы саяси, ғаламдық деңгейде; екінші жағынан — ұлттық, халық шаруашылығы деңгейінде. Елдің халықаралық байланыстар жүйесіндегі қызметі оның ішкі әлеуметтік-экономикалық және саяси бағытын, мәдени әлеуетін жан-жақты айқындайды.

Қазіргі таңда кез келген мемлекеттің сыртқы экономикалық байланыстарының көлемі, құрылымы және сипаты ұлттық шаруашылықтың әлемдік байланыстардағы деңгейін көрсетеді. Сонымен қатар әлемдік шаруашылық жүйесінде мемлекеттер арасында күрделі байланыстар мен ішкі қайшылықтар қатар жүреді.

ТМД кеңістігі және Қазақстан тәжірибесі

ТМД елдерінің әлемдік нарыққа шығуы, сондай-ақ шетелдік корпорациялардың жаңадан қалыптасқан ұлттық нарықтарға енуі көптеген бұрын кездеспеген қиындықтарды туғызды. Егемендік алған Қазақстан Республикасы да осындай сын-қатерлермен бетпе-бет келді.

Негізгі түйін

Бұл проблемалардың елеулі бөлігі нарық жағдайында теориялық әрі тәжірибелік біліммен қаруланған, халықаралық деңгейде жұмыс істей алатын мамандар тапшылығымен байланысты болды.

80–90-жылдар тоғысы: жаңа шындық

Әлемдік шаруашылық және оның бір бөлігі саналатын халықаралық экономикалық байланыстар (ХЭБ) 80-жылдармен салыстырғанда 90-жылдары жаңа жағдайда дами бастады. Біріншіден, әлемнің біртұтастығы айқынырақ байқалды: қазіргі әлемдік шаруашылық жалпыәлемдік заңдылықтар мен қағидаларға бағынады, сондықтан экономикалық тұрғыдан толық оқшаулану мүмкін емес.

Нарық қатынастарының орны

Екіншіден, дүниежүзілік шаруашылықтың іргетасында нарық қатынастары жатыр. Бұл байланыстардың бағыты мен нәтижесі бәсеке, тиімділік және өзара тәуелділік қағидаларымен тығыз ұштасады.