Дәулеткерей Қосалқа - тыңдау
Сабақтың мақсаты
Түсіндіру
Тақырып бойынша түсінік беру, күйшінің өмірі мен шығармашылығын таныту.
Тәрбиелік бағыт
Өнер арқылы ізгілікке, мәдениетке баулу; өнерді қадірлеуге және құрметтеуге тәрбиелеу.
Сабақтың жоспары
1) Тыңдау
Дәулеткерей — «Қосалқа»
2) Үйрену
С. Асанов, Ә. Бейсеуов — «Қошақаным қайда екен?»
3) Музыка сауаты
Төкпе күй
Сабақ кезеңдері
- I Ұйымдастыру кезеңі
- II Үй тапсырмасы
- III Жаңа сабақ
- IV Музыка тыңдау
Дәулеткерей Шығайұлы: өмірі мен шығармашылығы
Өмірбаяннан үзінді
Дәулеткерей Шығайұлы шамамен 1820 жылдары қазіргі Орал облысының Орда ауданында ауқатты отбасында дүниеге келген. Әкесі Шығай да, Бөкей ордасының ханы Жәңгір де оны бала кезінен ел билеу ісіне баулып, төрелік дәстүріне тәрбиелеген.
Алғашқы кезеңде ол ел ішіндегі жеке руларды басқару ісін көрді. Алайда билік маңындағы адамның амалсыздан қаталдыққа ұрынатынын ол нәзік жүрегімен ерте түсінді.
Заманының тынысы және көзқарасы
Жәңгір ханның қарапайым қазақтардың жерін тартып алып, шұрайлы өзенді, сулы жайылымдар мен қыстауларды ішкерілей еніп келе жатқан орыс отаршылдарына беруі Дәулеткерейдің де наразылығын тудырған.
Тікелей қатыспаса да, XIX ғасырдың орта шеніндегі Исатай–Махамбет көтерілісіне тілектес болғаны туралы деректер бар. Мұны оның «Жігер» күйінің рухынан аңғаруға болады.
Алғашқы туындылары және тақырып әлемі
Оның алғашқы шығармаларының бірі — «Ақжелең». Бұл күй өнерлі де сұлу Ақбала есімді қызға арналған.
Дәулеткерейдің «Қоңыр», «Желдірме», «Керілме», «Ысқырма», «Қосішек» сияқты күйлері тіршілік-тұрмыстағы алуан көріністерді бейнелейді.
«Жұмабике» күйінің тарихы
Сол кезеңде қыздарды кішкентайынан өзі танып-білмейтін адамға атастыру салты болған. Бойжеткенде, сүймесе де, сол жігітке ұзатылуға тиіс еді. Бұған қарсы болған жігерлі қыздар «Уақытша кеңес» секілді билігі бар мекемелерге арыз айтып баратын болған.
Егер қыздың сөзі расталып, шындық айқындалса, оған еркіндік берілген. Өнері ерте танылған, өз талабымен бостандық алған Жұмабике есімді қызға деген ризашылық сезімін Дәулеткерей күй арқылы жеткізеді.
Құрманғазымен кездесу және шығармашылық өріс
1869 жылы қазақтың ұлы күйшісі Құрманғазы Сағырбайұлымен кездесуі Дәулеткерейдің шығармашылық өміріндегі ұмытылмас кезең болды. Олар күй тілімен табысып, бір-біріне тікелей ықпал етті.
Дәулеткерейдің көптеген күйлері халық арасына кең тарады: тұрмыстық жанрдағы «Желдірме», «Тартыс», «Ысқырма», «Қосалқа»; сондай-ақ әйел бейнесін сомдаған «Қыз Ақжелең», «Ақбала қыз», «Көркем ханым», «Қаражан ханым», «Құдаша», «Мұңды қыз», «Жұмабике».
Кейінгі кезең және терең мазмұн
Орыс музыкасының әсерімен «Ващенко», «Қос ішек», «Қоңыр», «Топан» сияқты күйлерін тудырды. 1871 жылы досы С. Бабажановтың қазасына арнап «Салық өлген» атты жоқтау күйін шығарды. «Бұлбұл» күйі де осы кезеңде дүниеге келді.
Өмірінің соңғы жылдарындағы күйлерінде терең ой мен күрделі психологизм басым. Олардың қатарында халық симфонизмінің көрнекті үлгілері саналатын «Демалыс», «Төндірме», «Керілме», «Жігер» бар.
Қорытынды бөлім
Қорытынды
Тақырыпты жинақтау, негізгі ойларды қайталау.
Бағалау
Оқушының қатысуы, тыңдауы және орындауы бойынша кері байланыс беру.
Үй тапсырмасы
Дәулеткерейдің бір күйі туралы қысқаша мәлімет дайындау және сабақта тыңдалған шығарманы әсерімен әңгімелеу.