Қазақша рефераттар

Белгісіздік есімдіктерінің түрленуі

Мұғалім туралы мәлімет

Аймақ

Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс ауданы

Білім беру ұйымы

М. Шаханов атындағы жалпы орта мектеп

Пән

Қазақ тілі мен әдебиеті

Мұғалім

Полатова Айнұр Мүслімбекқызы

Сабақ туралы

Сабақтың тақырыбы

Белгісіздік есімдігінің түрленуі

Сабақтың типі

Аралас

Сабақтың түрі

Дәстүрлі

Әдіс-тәсілдер

  • Сұрақ-жауап
  • Түсіндіру

Ресурстар мен байланыстар

  • Көрнекілік: тақырыпқа байланысты үлестірмелер
  • Пәнаралық байланыс: қазақ әдебиеті

Сабақтың мақсаттары

1) Білімділік

Есімдіктің түрлері және белгісіздік есімдігінің түрленуі туралы білімді жаттығулар арқылы бекіту.

2) Тәрбиелік

Оқушыларды адамгершілікке, ізгілікке баулу және ана тілін қадірлеуге тәрбиелеу.

3) Дамытушылық

Грамматикалық талдау дағдыларын дамыту және пәнге қызығушылықты арттыру.

Сабақ барысы

Қысқаша навигация

  1. I Ұйымдастыру кезеңі
  2. II Үй тапсырмасын тексеру
  3. III Жаңа тақырыпты түсіндіру
  4. IV Бекіту (оқулықпен жұмыс)
  5. V Үй тапсырмасы
  6. VI Бағалау

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен сәлемдесу.
  • Сабаққа қатысуды тексеру.
  • Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Қайталау тақырыбы

Өздік есімдіктерінің түрленуі.

Жазба тапсырма

«Сезімсіз өмір сүруге бола ма?» тақырыбында шағын ойтолғау жазыңыздар.

III. Жаңа тақырыпты түсіндіру

Тақтадағы сөйлемдер (мысалдар)

  1. Біреулер үйінің орнын өлшеп, біреулер қазып үлгеріп, қайсыбіреулері қалқитып та алған.
  2. Біреудің кісісі өлсе, қаралы ол...
  3. Кейбіреуге таяғым тиіп те кетті, бартылдап.
  4. Әсемпаз болма әрнеге.

Белгісіздік есімдіктері (мысалы: біреу, кейбіреу, қайсыбіреу, бірдеме, әрне, кімде-кім, әлдекім, әлдене) сөйлемде жиі зат есімнің орнына жұмсалады. Олар көптік, тәуелдік, септік жалғауларын қабылдай алады.

Сөйлемдегі қызметі

  • Атау септікте — бастауыш болуы мүмкін.
  • Барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерде — толықтауыш қызметін атқарады.
  • Ілік септікте — анықтауыш болады.

Мысалдарды талдау

  • Біреулер — көптік жалғауда, атау септікте; кім? сұрағына жауап береді; бастауыш.
  • Қайсыбіреулері — көптік + тәуелдік, атау септік; кім? сұрағы; бастауыш.
  • Біреудің — ілік септік; кімнің? сұрағы; анықтауыш.
  • Кейбіреуге, әрнеге — барыс септік; кімге? неге? сұрақтары; толықтауыш.

Ескерту

Мысал сөйлемдер Ғ. Мұстафин және Абай шығармаларынан алынған үзінділер ретінде беріледі.

IV. Жаңа сабақты бекіту

Оқулықпен жұмыс

106-жаттығу: төмендегі белгісіздік есімдіктерін септеп, сөйлем құраңыздар.

Септік Әлдекім Бірдеме Кейбіреу
Атау әлдекім бірдеме кейбіреу
Ілік әлдекімнің бірдеменің кейбіреудің
Барыс әлдекімге бірдемеге кейбіреуге
Табыс әлдекімді бірдемені кейбіреуді
Жатыс әлдекімде бірдемеде кейбіреуде
Шығыс әлдекімнен бірдемеден кейбіреуден
Көмектес әлдекіммен бірдемемен кейбіреумен

108-жаттығу

Мәнерлеп оқыңыздар. Одан кейін:

  1. 1 Әңгімені баяндаушы кім? Сөз кімнің атынан айтылып тұрғанын нелер арқылы байқағандарыңызды түсіндіріңіздер. Әңгімеге ат қойыңыздар.
  2. 2 Мәтінде есімдіктердің қай түрі көбірек қолданылғанын анықтаңыздар.

Үлестірме карточкалармен жұмыс

№1. Сөйлем құраңыз

Берілген белгісіздік есімдіктерін қолданып, сөйлем құраңыз.

  • Біреу ________________
  • Кейбір ________________
  • Бірнеше ________________
  • Әрбір ________________
  • Әрқашан ________________

№2. Тәуелдеңіз

Берілген белгісіздік есімдіктерін тәуелдеңіз: әрбір, кейбіреу, әрқайсы.

Жақ Әрбір Кейбіреу Әрқайсы
Біздің ________ ________ ________
Сендердің ________ ________ ________
Сіздердің ________ ________ ________
Олардың ________ ________ ________

№3. Септеңіз

Берілген белгісіздік есімдіктерін септеңіз: әркім, біреу, әлдене.

Септік Әркім Біреу Әлдене
Атау әркім біреу әлдене
Ілік ________ ________ ________
Барыс ________ ________ ________
Табыс ________ ________ ________
Жатыс ________ ________ ________
Шығыс ________ ________ ________
Көмектес ________ ________ ________

№4. Сұраққа жауап беріңіз

Жақшадағы сөздерді пайдаланып, сұрақтарға жауап беріңіз.

  1. Бұл сөзді кімнен естідің? (біреу)
  2. Марат қашан ерте тұрады? (әрқашан)
  3. Қандай адамдар үзілісте демалмайды? (кейбір)
  4. Жұмысқа қанша адам келмеді? (бірнеше)
  5. Кім өзінің туған жерін жақсы көреді? (әркім)

№5. Асты сызылған сөзге сұрақ қойыңыз

Сөйлемдегі белгісіздік есімдігіне тиісті сұрақты жазыңыз.

Сөйлем Сұрақ
Әрбір адамның құқығы бар. ________
Әркім өз жұмысын істейді. ________
Ол әрдайым көңілді жүреді. ________
Біз бірнеше күн демалдық. ________
Жиналысқа кейбір қызметкерлер келмеді. ________

V. Үй тапсырмасы

  • Белгісіздік есімдіктерінің түрленуі (65–67-беттер).
  • 107-жаттығу.

VI. Бағалау

Оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігі, жауаптарының дәлдігі және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағаланады.

Негізгі түйін

Түсінік

Белгісіздік есімдіктері зат есім орнына жүріп, сөйлемде әртүрлі синтаксистік қызмет атқара алады.

Грамматика

Олар көптік, тәуелдік және септік жалғауларын қабылдайды; септікке қарай қызметі өзгереді.

Практика

Жаттығулар арқылы септеу, тәуелдеу және сұрақ қою дағдылары жүйелі түрде бекітіледі.