Оқушының жай жазуы
Бүгінгі таңда мектепте қазақ тілін меңгерудің маңызын қайта-қайта дәлелдеудің қажеті жоқ: тілдерді меңгеру — қазіргі заман талабы. Бастауыш сыныпта қазақ тілі сабағында алған білімді жазбаша, сауатты әрі көркем жеткізе білуде жазба жұмысының орны ерекше.
Жазба жұмысы сабақтың мақсаттарына сай тек грамматикалық сауаттылықты ғана тексермейді. Ол оқушының есте сақтауын, көркем жазуын, ұқыптылығын және өзіне сенімін нығайтады. Төменде бастауыш сыныпта қазақ тілі сабағында сынып дәптерлерін жүргізу бойынша өз іс-тәжірибемді ұсынамын.
Дәптер түрлері және оны ұйымдастыру
Қазақ тілі пәні бойынша оқушыларға 4 дәптер арнаймын:
- 2 жұмыс дәптері
- 1 диктант дәптері
- 1 мазмұндама және шығарма дәптері
Дәптердің сыртын толтыру
1-сыныпта дәптердің сыртын өзім толтырамын. 2-сыныптың 2-жартыжылдығынан бастап оқушылар үлгі бойынша өздері толтыруға үйренеді.
Жол түрі (кіші/үлкен жол дәптері)
Сауат ашу сабағында 1–2-сыныпта кіші жол дәптеріне жазады. 3-сыныптың 2-жартыжылдығынан және 4-сыныпта үлкен жол дәптерге көшеді. Сонымен бірге 3-сыныптың 1-тоқсанынан бастап көркем жазуға үлкен жол дәптерге арнайы жаттықтырамын.
Күні мен тақырыпты рәсімдеу тәртібі
Ай аты мен күн реті
1, 2 және 3-сыныптың 1-жартыжылдығына дейін ай аты жазбаша, күн реті араб цифрымен жол ортасына жазылады. 3-сыныптың 2-жартыжылдығынан және 4-сыныпта ай аты мен күн реті толық жазбаша жазылады.
Мысалдар
- Қазанның 9-ы
- Қазанның тоғызы
Сынып жұмысы және үй жұмысы
Жұмыс дәптерінде «Сынып жұмысы» деп жазылып, тапсырмалар орындалады. Сол күнгі үй жұмысы сынып жұмысының жалғасы ретінде қарастырылатындықтан, әдетте күн реті қайта жазылмайды.
Жаттығуды белгілеу
Қазіргі оқу жылында 1-сыныпқа сабақ беремін. 1–2-тоқсанда жаттығу жұмыстарын жазғанда «3-ж», «21-ж» деп қысқаша белгілеймін. 1-сыныптың 3-тоқсанынан бастап «жаттығу» сөзін толық жазуға жаттықтырамын.
Мысал
15-жаттығу
Бағанға бөліп жазу кезіндегі талап
Кейбір жаттығуларда сөздерді бағандарға бөліп жазғанда бірінші сөзді бас әріптен, үтірсіз жазып, қалғанын кіші әріппен жалғастырамын.
Мысал
Бала бала бақа барыс
Азат жол, талдау және белгі қою мәдениеті
Азат жолдың мәні
Сынып немесе үй жұмысын орындағанда оқушы сұқ саусағын дәптердің шетіне тіреп, мәтінді азат жолдан бастап жазуға дағдыланады. Азат жол — жаңа ойдың басталуы. Бір мәтінде бірнеше азат жол болуы мүмкін.
Талдау және бағалау тәртібі
Тапсырмаларды талдап орындағанда қара қарындашпен сызған дұрыс. Сынып жұмысы мен үй жұмысынан кейін бір жол қалдырып, сол жолға бағасын қоямын.
Көркем жазуды қалыптастыру: күнделікті дағды
Қазақ тілі сабағында көркем жазуға әр сабақ сайын 5–7 минут бөлемін. Алдымен тақтада түсіндіре отырып, көркем жазу үлгілерін көрсетемін. Көркем жазу — оқушының партаға отырған күнінен басталатын дағды.
Неге маңызды?
- Әдемі жазу — мәдениеттің белгісі және оқырманға жағымды әсер қалдырады.
- Мақсаты — дұрыс, анық және жылдам жазуды қалыптастыру.
- Таза, анық жазу оқуға жеңіл, ойды түсіну жылдам болады.
Дұрыс отыру — жазудың негізі
Жазу процесінде оқушының дұрыс отыруы, қаламсапты дұрыс ұстауы, дәптерді партаға дұрыс орналастыруы — көзге, жазу сапасына және жұмысқа қабілетіне тікелей әсер етеді.
Көркем жазуға үйретудің 3 тәсілі
-
1
Әуеде жазу
Мұғалім әріпті әуеде жазып көрсетеді. Оқушы қол қозғалысы арқылы әріптің дұрыс формасын жақсы ұғады.
-
2
Көшірмесін түсіру (үстінен бастыру) әдісі
Жазылған әріптің үстінен басу арқылы, әсіресе жазуға қиналатын балалар жаттығады. Өз тәжірибемде бұл тәсілді әріп элементтерін дұрыс қосуға бағыттап үнемі қолданамын.
Мысалы, м, л, и, ш, о, з әріптерін сөз ішінде байланыстыра жазуда көптеген оқушылар қиналады. Ондайда жазу дәптеріне қара қарындашпен үлгі салып, әбден дағдыланғанша үстінен бастырып жаздырамын.
-
3
Дайын үлгіден көшіру әдісі (еліктеу)
Оқушы өз жазуын мұғалімнің үлгісімен салыстырады. Бұл тәсіл тұрақты бақылау мен өзін-өзі түзетуге үйретеді.
Көркем жазуға әсер ететін жеке факторлар
- Оқушының әдемі жазуға деген ынтасы жоғары болуы мүмкін.
- Кей оқушылар «тез жазып үлгеремін» деп каллиграфияны бұзады.
- Нашар жазуға кей жағдайларда денсаулық әсер етеді (мысалы, невроз, көз аурулары, ревматизм және т.б.). Мұндай оқушыларға жеңілдік қарастырған дұрыс.
Сабақтағы көркем жазу көлемі
- 1–2-сынып 1–2 жол
- 3-сынып 3 жол
- 4-сынып 3–4 жол
Түзету жұмысы
Сынып және үй жұмыстарын тексергенде дұрыс жазылмаған әріптерді түзетіп, дәптер шетіндегі қызыл сызық бойымен арнайы көрсетіп отырамын. Бұл түзету жұмыстары оқушылардың көркем әрі әдемі жазуына едәуір көмектеседі. Бұл тәсілдерді 4 жыл бойы жүйелі қолданамын.
Қателерді белгілеу және тексеру жүйесі
1–2-сыныпта тексеру
1–2-сыныптарда қатенің астын сызып, түзетуді қызыл сиямен жүргіземін. Қате жазылған сөздің бөлігін немесе сөйлемді жіңішке түзу сызықпен сызып тастаймын.
3–4-сыныпта белгі қою
3–4-сыныптарда дәптер шетіне арнайы белгілер қоямын: ( ) — емлелік қате, (V) — тыныс белгілерінен кеткен қате.
Бұл тәсіл мен үшін қолайлы: оқушылардың кемшіліктерін талдап, бағалауға тиімді әрі уақытты үнемдейді.
Баға қою және кері байланыс
Бағаны тапсырманың оң жағына қойып, астына қысқа мадақтау сөздерін жазамын. Дәптерге ескерту сөздерін шамадан тыс көп жазбауға тырысамын, өйткені жиі ескерту оқушыға да, ата-анаға да кері әсер етуі мүмкін.
Сөздік жұмысы
Ана тілі сабағында жаңа тақырып өткенде мағынасы түсініксіз сөздер кездессе, аптасына 1–2 рет сөздік жұмысын арнайы дәптерге жүргіземін.
1-сынып
3–5 сөз
2-сынып
8–10 сөз
3-сынып
10–12 сөз
4-сынып
12–15 сөз
Бағалау өлшемдері (үлгі)
Жазба жұмыс дәптерлерін күнделікті тексеріп, жіберілген қателерге талдау жасап отырамын. Кей кездері оқушының жазу сауаттылығы мен көркем жазу дағдысын қалыптастыру мақсатында ынталандыру ретінде бағаны бір деңгей жоғары қоюым мүмкін. Бұл тәсіл тек сынып және үй жұмыс дәптерлеріне қатысты. Диктант, мазмұндама, шығарма жұмыстары бағалау критерийіне сай бағаланады.
1-сынып жазба жұмыстары (II жартыжылдықтан бастап)
| Баға | Талап |
|---|---|
| 5 | Қатесіз орындалған жұмыс. Жазуы көркем, таза, анық, нормаға сай. Оқушы өзі түзеткен түзету саны 2-ден аспайды. |
| 4 | 2 қате және 2 түзету бар жұмыс немесе 2 тыныс белгі қатесі. Жазу көлбеулігі толық сақталмауы, әріп арақашықтығының аздап бұзылуы мүмкін. |
| 3 | 2–3 емле қатесі, 2–3 тыныс белгі қатесі. Қосымша жағдайлар: 4 емле, 2 тыныс белгі немесе 5 емле, 1 тыныс белгі қатесі. Көлбеулік сақталмаған, кейбір әріптер дұрыс таңбаланбаған, әріп биіктігі әртүрлі. |
| 2 | Жұмыс жоғарыдағы талаптардан төмен. Қате саны шамамен 6–7. |
Ескерту (бақылау жазба жұмыстары)
Бақылау жұмыстарында мұғалім бір орында тұрып оқып, жаздыруы қажет. Әрі-бері жүру оқушының зейінін шашыратады. Сөздерді артық қайталау да сауатты жазуға кері әсер етеді. Барлық жұмысты әдістемені дұрыс сақтай отырып орындатқан тиімді.
Нәтижелер және қорытынды ой
Қазақ тілі сабағында сынып дәптерлерін жүргізудің нәтижелі жұмыс түрлерін жүйелі қолдану арқылы нақты жетістіктерге қол жеткіздім:
- Оқушылардың көркем жазу дағдылары жақсарды.
- Сынып және жазба жұмыстары кезінде сауатты жазуға төселді.
- Дәптерін таза ұстау, ұқыптылық дағдысы қалыптасты.
- Грамматикалық есте сақтау қабілеті артты.
Қорытындылай келе, ақпараттық технологиялар қарқынды дамып, жазу үдерісінің бір бөлігі компьютерге ауысқанымен, емле мен көркем жазу ешқашан маңызын жоғалтпауы керек. Жаңа, озық әдістерді пайдалана отырып, қалыптасқан жазу сауаттылығын тұрақты түрде дамытқан жөн.
Ұстаздарға үндеу
Оқушыларымыз сауатсыз болмасын десек, жазу дағдысын және көркем жазу үлгісін көтерейік. Оқушының жазу мәнерінің әдемі болып қалыптасуына бастауыш сынып мұғалімдері жауапты екенімізді естен шығармайық.