Қазақша рефераттар

Қосмекенділердің көптүрлілігі

Қосмекенділер өмірін суда бастап, кейіннен құрлыққа шығып сонда мекендейді. Олар — құрлықта тіршілік етуге бейімделген алғашқы омыртқалы жануарлар. Құрылысы мен тіршілік әрекеттеріне қарай қосмекенділер 3 отрядқа бөлінеді: аяқсыз, құйрықты және құйрықсыз.

Сабақтың мақсаты

  • Оқушылардың шығармашылықпен жұмыс істеуіне және сөйлеу дағдысының қалыптасуына ықпал ету; танымдық тапсырмаларды орындауын ұйымдастыру.
  • Логикалық ойлауын дамыту, өз бетінше жұмыс жасау қабілетін арттыру.
  • Биология пәні арқылы табиғатты сүюге, аялауға және қорғауға тәрбиелеу.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Сабақтың әдістері

Түсіндірмелі, сұрақ-жауап, баяндау, пікір айту

Көрнекілігі

Интерактивті тақта, бақалардың суреттері

Сабақтың құрылымы

  1. 1 Ұйымдастыру кезеңі
  2. 2 Үй тапсырмасын сұрау
  3. 3 Жаңа сабақ
  4. 4 Жаңа сабақты бекіту
  5. 5 Үй тапсырмасын беру
  6. 6 Бағалау

Үй тапсырмасына шолу

«Менен — сұрақ, сізден — жылдам жауап»

1. Қосмекенділерді зерттейтін ғылым

Жауап: __________________

2. Қазақстанның Қызыл кітабына енген қосмекенділер

Жауап: __________________

3. Мойын омыртқасының саны

Жауап: __________________

4. Жүрегі неше қуысты?

Жауап: __________________

5. Алғаш рет пайда болған қанайналым шеңбері

Жауап: __________________

6. Алғаш рет пайда болған құлақ қуысы

Жауап: __________________

7. Дернәсілінің атауы

Жауап: __________________

8. Мидың қай бөлігі жақсы дамыған?

Жауап: __________________

9. Артқы аяқтарындағы саусақ саны

Жауап: __________________

10. Қажетсіз заттарды шығаруға не қатысады?

Жауап: __________________

Қосмекенділердің көптүрлілігі: құйрықты және құйрықсыз топтар

Құйрықты қосмекенділер (тритондар, саламандралар)

Құйрықты қосмекенділердің шамамен 400-ге жуық түрі бар. Дене пішіні созылыңқы, құйрығы айқын байқалады. Бұл топтың өкілдері көбіне қоңыржай белдеуде таралған және дыбыс шығармайды.

Негізгі ерекшеліктері

  • Аяқтары жемтігін ұстауға және жерде жорғалап жүруге бейім.
  • Тіршілігі суға әрқашан қатты тәуелді бола бермейді.
  • Қорегі: маса дернәсілдері, майда шаянтәрізділер, құрттар, жәндіктер.

Саламандра туралы қызықты дерек

Солтүстік Америкада кездесетін кейбір саламандраларда өкпе болмайды. Олар тері және ауыз қуысының сілемейлі қабаты арқылы тыныс алады.

Қазақстандағы сирек түр: Жетісулық бақатіс

Құйрықтылар отрядына жататын ерекше қосмекенді — Жетісулық бақатіс. Жергілікті тұрғындар оны кейде «аяқты балық» деп атайды.

  • Дене тұрқы: 20–25 см, соның жартысына жуығы — құйрық.
  • Құйрығының үстінде жал тәрізді тері қатпары болады.
  • Басы жалпақ, тұмсығы доғал.
  • Алдыңғы аяқтарында 4, артқы аяқтарында 5 саусақ бар.
  • Түнде белсенді; сырттай ұрықтанады.
  • Дернәсіл күйінде қыстап, келесі жылы ересекке айналады.

Қорғау мәртебесі

Жетісулық бақатіс таралу аймағы өте шағын: Жетісудағы Жоңғар Алатауы мен оған шекаралас Қытайдың биік таулы өзендерінде кездеседі. Сирек болғандықтан, 2010 жылы Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Амфиумдар (Солтүстік Америка)

Амфиумдар — ең ірі қосмекенділердің бірі: кейбір түрлерінің дене ұзындығы 1 метрге дейін жетеді. Желбезек және өкпе арқылы тыныс алады. Қорегі: моллюскалар, құрттар, жәндіктер, сирек — балықтар.

Сирендер

Сирендердің артқы аяқтары болмайды, ал алдыңғы аяқтары нашар дамыған. Денесі жыланбалыққа ұқсайды, сырттай ұрықтанады.

Құйрықсыз қосмекенділер (бақалар, құрбақалар)

Құйрықсыз қосмекенділердің 4000-ға жуық түрі бар. Ересек дарақтарында құйрық болмайды. Артқы аяқтары алдыңғыларынан ұзын әрі жақсы дамығандықтан, олар көбіне секіріп қозғалады. Артқы саусақтарының арасындағы терілі жарғақтар жүзуге көмектеседі.

Таныс өкілдер

  • Көл бақа
  • Тоған бақасы
  • Құрбақалар

Құрбақалардың пайдасы

Құрбақалар көбіне таңертең, кешкілік және түнде белсенді болады. Олар зиянды бунақденелілермен қоректеніп, ауыл шаруашылығына елеулі пайда келтіреді.

Қазақстандағы құрбақалар

Құрбақалар тұқымдасынан Қазақстанда жасыл құрбақа, кәдімгі құрбақа және даната құрбақасы кездеседі. Жасыл құрбақа кеңінен таралған. Құрбақалардың түсі қоңырқай, терісінің бұдырлары айқын байқалады; олар құрғақ далалы аймақтарда, кейде шөлейт жерлерде де тіршілік ете береді.

Қызыл кітап: даната құрбақасы

Даната құрбақасы 2010 жылы Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Ол Зайсан, Балқаш және Алакөл өңірлерінде таралғанымен, көптеген жерлерде саны аз.

Табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы, қорғау

Экожүйедегі рөлі

Қосмекенділер — су мен құрлық экожүйелерін байланыстыратын маңызды буын. Олар жәндіктердің санын реттеуге қатысып, қоректік тізбекте жемтік әрі жыртқыш ретінде қызмет етеді.

Қорғаудың өзектілігі

Сирек түрлердің таралу аймағы тар болғандықтан және саны азайғандықтан, оларды қорғау — биоалуантүрлілікті сақтаудың маңызды бөлігі. Қызыл кітапқа енгізілген түрлерді сақтау табиғи мекенін қорғаудан басталады.