Деректі зат есімді тап
Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Нағи Ілиясов ауылы, №132 Түймебай Айтбаев атындағы мектеп.
Қазақ тілі және қазақ әдебиеті пәні мұғалімі: Рзахия Мұхан Карбозқызы
Сабақтың мақсаты мен өзегі
Бұл сабақта оқушылар сан есімнің мағынасын, оның дара және күрделі түрлерін ажыратып, сөйлем мен мәтін ішінен тауып, құрамына қарай талдайды. Сонымен қатар сан есімдердің зат есіммен тіркесу ерекшелігін тәжірибе арқылы бекітеді.
І кезең: Үй тапсырмасы және «Көпір» тапсырмасы
Мұғалімнің алғашқы 5–7 минуттағы жұмысы
- Ұйымдастыру кезеңін жүргізу.
- Алдыңғы тақырып бойынша ІІІ кезеңнің деңгейлік тапсырмаларының орындалуын тексеру.
- Үйде орындалған «Көпір» тапсырмасын тексеру.
Көпір тапсырмасы (үйде орындалады)
Сөздер ішінен зат есімдерді бір бөлек, сын есімдерді бір бөлек, қалған сөздерді бір бөлек көшіріп жаз.
Берілген сөздер:
Ағаш, су, бұлақ, тату-тәтті, өнерпаз, пайдалы, елу, он екі, бес, екінші, үшеу, он-нан, бір жарым, төрттерде, бала, тай, жұмыс, төзімді, ақ, қызыл, сары, ақшыл, қып-қызыл, бірінші, бесеу, жиырма.
Сұрақ:
Үшінші бағандағы сөздер қалай аталады?
Осы сұрақ арқылы бүгінгі сабақ тақырыбы ашылады: сан есімдер, дара сан есім және күрделі сан есім.
ІІ кезең: Жаңа сабақты топтық жұмыс арқылы меңгеру
Ұйымдастыру
- Оқушылар Білу, Түсіну, Талдау, Жинақтау тәсілдеріне сәйкес тапсырма кестесін өздері толтырады (10 минут).
- Жауаптарын мұғаліммен бірге талдайды (10 минут).
- Нәтижесі ауызша марапатталады.
Тапсырма: сан есімдерді тіркестіріп жаз
Төмендегі сан есімдерді зат есімдермен тіркестіріп жаз. Бір түбірден болған сан есімдерді бір бөлек, екі немесе одан да көп түбірден болған сан есімдерді бір бөлек жаз.
Берілген сан есімдер:
бір, бес, жеті, екінші, он бесінші, алтыншы, үшеу, төртеу, жиырма, жиырма бес, отыз бір, он шақты.
Бір түбірден болған сан есімдер (дара)
бір кітап, бес бала, жеті ата, екінші орын, алтыншы күн, жиырма дәптер.
Екі не одан да көп түбірден болған сан есімдер (күрделі)
он бесінші қатар, жиырма бес қалам, отыз бір сурет, он шақты сиыр.
Ереже: Сан есімдер заттың санын, мөлшерін, ретін білдіріп, көбіне зат есіммен тіркеседі. Кейде сан есімдер зат есімсіз де жұмсалады. Мұндайда сан есім әрі заттық мағынаны, әрі сол заттың санын немесе мөлшерін білдіреді.
2-қадам: Түсіну — сөйлем ішінен сан есімді тап
Берілген сөйлемдерден сан есімдерді тауып, құрамына қарай (дара/күрделі) бөліп жазыңдар.
Шаруашылықтың жылдық табысы жиырма миллион теңге.
Мұның үстіне шаруашылықта елу мың қой, үш мың сиыр бар, мыңдай жылқы бар.
Он күнде екі үйді қатар жығамыз.
Ол қанды майданның алғы шебінде үш жыл, жеті ай болған.
Әр күні айға, жылға татыған сол күндердің — бір мың екі жүз тоқсан күннің ішінде қаншама сыр жатыр?
Жауап үлгісі
Дара
мыңдай, он, екі, үш, жеті
Күрделі
жиырма миллион, елу мың, үш мың, бір мың екі жүз тоқсан
3-қадам: Талдау — сан есім мен сын есімді салыстыр
Сан есім мен сын есімді Венн диаграммасы арқылы салыстыр: ұқсастығы мен айырмашылығын анықтап, тақырыптың басты идеясын жаз.
Сан есімнің ерекшелігі
Заттың санын, мөлшерін, ретін білдіреді.
Ұқсастығы
Екеуі де есім сөздерге жатады.
Сын есімнің ерекшелігі
Заттың сынын, сапасын, кейде мөлшерін білдіреді.
Тақырыптың басты идеясы
Сан есім — заттың сандық және реттік мағынасын білдіретін, сөйлемде көбіне зат есіммен тіркесіп қолданылатын сөз табы.
4-қадам: Жинақтау — анықтама мен қорытынды
Сан есім — заттың санын, мөлшерін, ретін білдіретін сөздер. Қанша? неше? нешеу? нешінші? сияқты сұрақтарға жауап береді.
Құрамына қарай дара және күрделі сан есім болып бөлінеді.
5-қадам: Қолдану — оқулықпен жұмыс
Оқулықпен жұмыс: 133-жаттығу. Мәтіннен сан есімдерді табыңдар.
ІІІ кезең: Деңгейлік тапсырмалар (кері байланыс және бағалау)
І деңгей (5 балл)
Тапсырма 1Мәтіннен сан есімдерді тап. Құрамына қарай бөліп жаз.
Үш-төрт күн қатарынан соққан құм дауылынан асқан тозақ жоқ.
Бірер күнде интернатына аттандырады ғой.
Мен отыз бес жыл зауытта слесарь болған адаммын.
Гараждың аузынан жиырма бес тонналық ауыр машина көрінді.
Ержан мұның бетіне бірінші рет бұрылып қарады.
Университеттің үшінші курсын бітірген.
Төрт атты жақындай беріп, екі-екіден қақ жарылды.
Екеуі оң жақтан, екеуі сол жақтан шықты.
Түсіну сұрақтары
Тапсырма 2Оқушының жауабын негіздеу үшін неге?, неліктен?, себебі?, не үшін? сұрақтарын қойыңдар.
Тапсырма: бос орынға сан есім қой
Тапсырма 3Көп нүктенің орнына тиісті сан есімдерді қойып, құрамына қарай талда.
Керекті сан есімдер:
бірді-екілі, екі-үш, екі, екінші, он шақты, бес-алты, үш, үшеуі, он екі.
Жылқышылардың ... меншік биесіне шаруашылықтан ... бие қосып байлап, қымыз ашытып жүр.
Ержан мұның қасынан ... елі қалмай сөйлеп келеді.
Орталыққа баратын ... тай үшін осыншама жылқыны сарсаңға салғанына Ағыбай іштей қынжылып келеді.
... рет баруға жүрегі дауаламаған.
Бие сауатын шелегі мен ... құлынның ноқтасын қиралаңдап зорға көтеріп келеді.
... жақтан жүріп, айналдырған ... құлынды зорға байлады.
Қолдану: тест тапсырмасы
Тапсырма 4| № | Сұрақ | Нұсқалар |
|---|---|---|
| 1 | Жалпы есімді тап. | А) Алатау Ә) Балқаш Б) қолғап |
| 2 | Туынды зат есімді тап. | А) биші Ә) ақыл Б) ынта |
| 3 | Деректі зат есімді тап. | А) мінез Ә) ойыншық Б) арман |
| 4 | Сын есімнің мағыналық түрі қанша? | А) екеу Ә) алтау Б) төртеу |
| 5 | Негізгі сын есімді тап. | А) көмірдей Ә) қызыл Б) сүтті |
| 6 | Сан есімнің сұрағын тап. | А) қашан? Ә) қанша? Б) қайда? |
| 7 | Сан есім құрамына қарай қалай бөлінеді? | А) негізгі және туынды Ә) дара және күрделі |
ІІІ деңгей (5 + 4 + 3 балл)
Шығармашылық және дәлелТапсырма 1: өлеңдегі бос орынға сан есім қой
Көп нүктенің орнына керекті сан есімдерді қойыңдар. Қандай сан есім қойдың? Қайсысы дара, қайсысы күрделі? Орындарын ауыстыруға бола ма?
Гүлді үзбе
Кешкілік те, күндіз де
Өсіп тұрған гүлді үзбе.
Туған жерді далаға
Тастағалы жүрміз бе?
Үзіп алсаң сен ... гүл,
Үзіп алсам мен ... гүл,
Не қалады сиқынан
Қызыл-жасыл жердің бұл?!
Бөктерден бе, қырдан ба, ... гүлден жұлғанда,
Не болады ақыры,
Не қалады бұл маңда?!
Тапсырма 2: пікір білдір
Сен қалай ойлайсың? Сан есімдерді не үшін дара және күрделі деп топқа бөлеміз?
Тапсырма 3: мәтін құрастыр
Сан есімдерді қатыстырып, шағын мәтін құра.
Қорытынды (бағалау)
Оқушылардың жұмысы бағаланады. Аяқталмаған тапсырмалар үйде толықтырылады.
Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» бөлімі бастапқы мәтінде берілген, қажет болса мектептің ресурсына немесе файл сілтемесіне енгізіледі.