Бала тілін дамытудың маңызы
Кіріспе
Ұрпақ болашағы — тәрбие мен білімде. 2008 жылғы 6 ақпандағы халыққа Жолдауында Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев мектепке дейінгі білім беруді үздіксіз білім берудің алғашқы әрі шешуші сатысы ретінде күшейту қажеттігін атап өткен. Бұл кезеңді баланың шығармашылық және интеллектуалдық қабілеттерін дамытуға бағытталған тиімді бағдарламалармен қамтамасыз ету маңызды екені де ерекше көрсетілген.
Себебі дәл осы жаста баланың білім алуға, еңбекке, қоршаған ортаға бейімі мен қарым-қатынасының іргесі қаланады. Сондықтан мектепке дейінгі қоғамдық тәрбиенің рөлі айрықша: ол баланың дене дамуына, ой-санасының қалыптасуына, адамгершілік қасиеттері мен эстетикалық талғамының дамуына қолайлы жағдай жасайды.
Мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу қоғам талаптарынан туындайды. Елімізге Отанын сүйетін, білімді, жоғары моральдық келбеті бар, шығармашылық еңбекке бейім, рухани дүниесі бай тұлғалар қажет. Тәрбие мақсатын анықтау — қоғамдық деңгейде шешілетін маңызды мәселе, өйткені білім мен тәрбие беру жүйесінің мазмұны, әдістері мен формалары осы мақсатқа тікелей байланысты.
Бүгінгі таңда мектепке дейінгі кезеңде балалардың ақыл-ой қабілетін жан-жақты дамытуға ерекше мән берілуде. Ғалымдардың пайымдауынша, ақыл-ой қабілетінің бастапқы алғышарттарының едәуір бөлігі ерте жаста байқалады. Дегенмен оны дұрыс бағытта дамыту үшін баланың жас және дара ерекшеліктерін ескеріп, тәрбиені жүйелі ұйымдастыру қажет.
Негізгі бөлім
Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың құрылымы
Балалардың толыққанды ақыл-ой тәрбиесін сенсорлық процестерді қалыптастырудан бастау қажет. Ойлау әрекетін дамыту сөйлеусіз мүмкін емес: бала тілді меңгеру арқылы заттар, олардың қасиеттері мен қызметі туралы білімді игереді.
Бағдарлама мазмұнына сәйкес балалар қарапайым математикалық ұғымдарды меңгере отырып, санау, салыстыру, өлшемдерді (ені, биіктігі, көлемі) түсіну және шартты өлшеуіштер арқылы өлшеу дағдыларын игереді. Бұл үдеріс дидактикалық және танымдық ойындар арқылы нәтижелі жүзеге асады.
Бала тілін дамытудың маңызы
Мектепке дейінгі кезең — тұлға дамуының іргетасы қаланатын, оқу әрекеті қалыптасатын ең қуатты уақыт. Бұл жаста баланың есте сақтау мен қабылдау мүмкіндіктері әлі толық жетілмесе де, білуге құштарлығы өте жоғары болады. Сондықтан тіл дамыту — таным, қарым-қатынас және ойлау мәдениетін қалыптастырудың негізгі тетігі.
-
Тіл — баланың қоршаған әлемді түсінуі мен жүйелеуінің құралы.
-
Сөйлеу дағдысы — ойлау операцияларын (салыстыру, талдау, қорытындылау) дамытудың негізі.
-
Қарым-қатынас мәдениеті — әлеуметтік бейімделудің және тұлғалық қауіпсіздіктің маңызды бөлігі.
Даму ортасы және балабақша міндеттері
Даму ортасы баланың тұлғалық әлеуетін ашуға және танымдық белсенділігін арттыруға бағытталуы тиіс. Осыған байланысты мектепке дейінгі ұйым келесі міндеттерді жүйелі түрде шешуі қажет:
Ішкі белсенділік
Баланың бастамашылдығын қолдайтын жағдайлар жасау.
Даралықты ашу
Әр баланың қасиеттері мен қабілеттерін танып, өмірлік дағдыларға бағыттау.
Жаңа жолдарды іздеу
Тұлғалық ерекшелікті дамытуға көмектесетін тиімді тәсілдерді қолдану.
Құрмет пен сүйіспеншілік
Баланың жеке басын қадірлейтін қауіпсіз қарым-қатынас орнату.
Белсенді әдістерге бағдар
Оқыту мен тәрбиеде баланың қатысуын арттыратын, әрекет арқылы үйрететін тәсілдерді басым қолдану.
Тиімді педагогикалық технологиялар
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту
Әлемді танып-білу, ақпаратты сұрыптау, эссе жазу, тірек-сызбалармен жұмыс тәсілдерін меңгерту.
Ойын арқылы оқыту және ізгілендіру
Қарапайымдылық, кішіпейілділік, өзара түсіністік сияқты құндылықтарды күнделікті тәжірибеге енгізу.
Ақпараттық технологиялар
Мультимедиялық құралдарды орынды пайдалану арқылы қызығушылық пен көрнекілікті күшейту.
Компьютерлік ойындарды қолдану
Психофизиологиялық талаптарды сақтай отырып, дамытушы ойындарды мөлшермен енгізу.
Ата-анамен серіктестік
Мектепке дейінгі ұйым ата-аналарға кездесетін мәселелерді бірлесе шешуге мүмкіндік беріп, оларды білім беру мен тәрбиелеу процесіне жүйелі түрде тартуы тиіс. Отбасында педагогикалық білімнің маңызы ерекше: ата-ана тәрбие мақсаты мен міндеттерін нақты түсінбей, тәрбиелік ықпалды тиімді ұйымдастыра алмайды.
Ата-аналармен әңгіме мен тренингтер барысында баланың мүмкіндігі зор болғанымен, шексіз еместігін түсіндіру маңызды. Дамуды жасанды түрде жеделдетуге де, керісінше даму кідірісіне жол беруге де болмайды. Сондықтан ерте сәбилік және мектепке дейінгі жастағы балалардың психофизиологиялық даму көрсеткіштерін білу — ата-ана үшін қажетті негіз.
Жаңа стандарт және білім беру салалары
Қазіргі уақытта мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың жаңа стандарты негізінде жұмыс жүргізілуде. Оқу жүктемесі бес білім беру саласы бойынша ұйымдастырылады:
Негізгі мазмұн білім беру қызметінің нәтижесі ретінде баланың құзыреттіліктерін қалыптастыруға бағытталады.
Құзыреттіліктер жүйесі
1) Денсаулық сақтау құзыреттілігі
-
Өзінің физикалық саулығына жауапкершілікпен қарау және қауіпсіздік ережелерін сақтау.
-
Қозғалыс дағдыларын меңгеру.
-
Эмоциялық күйін әртүрлі жағдайларда білдіру.
-
Жеке бас гигиенасы мен денсаулық сақтау негіздерін игеру.
2) Коммуникативтік-тілдік құзыреттілік
-
Ауызша қарым-қатынастың әртүрлі құралдарын ана тілінде және басқа тілдерде қолдану.
-
Лексикалық және грамматикалық құралдарды танып, оларды ойын мен шығармашылықта пайдалану.
3) Танымдық құзыреттілік
-
Қоршаған ортаға қызығушылық таныту.
-
Міндетке сай әрекет тәсілдерін таңдау және мақсатқа жетуге ұмтылу.
-
Экологиялық білім негіздерін меңгеру.
-
Сұрақ қою, тәжірибе жасау, себеп-салдарлық байланыстар орнату.
-
Құрастырымдық әрекетте ойды жүзеге асыру.
-
Заттарды жалпылау негізінде топтастыру және ауызша анықтама беру.
4) Шығармашылық құзыреттілік
-
Музыка мен өнер туралы білімге қызығушылық таныту.
-
Көркем туындылар мен халық шығармашылығына жеке қатынасын білдіру.
-
Түс, ырғақ, пішін, композиция сияқты көркем құралдармен жеке образ жасау.
5) Әлеуметтік құзыреттілік
Тәртіпке сай мінез-құлық нұсқаларын таңдау.
Өз мүмкіндігінің шегін білу және қауіпсіз әрекет ету.
Ересектермен және құрдастарымен бірлескен әрекетке қатысу.
Қазақстандағы мәдени құндылықтарды түсіну және құрметтеу.
Қорытынды
Мектепке дейінгі ұйым — баланың дамуын жүйелі қолдайтын, тұлғалық әлеуетін ашатын негізгі орта. Оқыту мен тәрбиені баланың жас ерекшелігіне сай ұйымдастыру, тілдік және танымдық дағдыларды ойын арқылы дамыту, қауіпсіз әрі құрметке негізделген қарым-қатынас орнату — сапалы нәтиженің басты шарттары.
Балабақша мен отбасының серіктестігі күшейген сайын, баланың денсаулық сақтау, коммуникативтік, танымдық, шығармашылық және әлеуметтік құзыреттіліктері үйлесімді қалыптасып, мектепке дайындық деңгейі артады. Бұл — ұрпақ болашағына салынған ең сенімді инвестиция.