Қазақтың педагогикалық институтының алғашқы ректоры

Санжар Асфендияров (1889–1938): мемлекет қайраткері әрі ғалым-тарихшы

Санжар Асфендияров — мемлекет және қоғам қайраткері, көрнекті ғалым-тарихшы. Ол Ташкенттегі реалдық училищені тәмамдап, 1917 жылы Петербургтегі Әскери-дәрігерлік академияны бітірді. Оқу жылдары әскери-теңіз министрлігінің стипендиясын алып, кейінгі әскери міндеттерге де жауапты қызмет атқаруына жол ашты.

Әскери қызмет және қоғамдық өмірге бетбұрыс

Асфендияров әскери қызметін әуелі Термезде бастады, кейін Түркістан полкінде әскери дәрігер ретінде майданға аттанды. Лодзь маңындағы шайқастар кезінде герман тұтқынына түсіп, 1916 жылдың басында әскери тұтқындарды алмастыру нәтижесінде Швеция арқылы елге оралды.

Ақпан революциясынан кейін ол Термез бен Бұхарадағы Кеңестер жұмысына белсене қатысып, Ташкент облыстық, одан соң жұмысшылар мен жауынгерлердің округтік Кеңесіне сайланды. Ташкентте мұсылман жұмысшы депутаттарының алғашқы Кеңесін ұйымдастыруға қатысып, Каспий жағалауы майданындағы соғыс қимылдарына да араласты.

Халық комиссариаттары және республикалық басқару

1919 жылы Асфендияров денсаулық сақтау халық комиссары болды. 1920 жылы Түркістан АКСР-інің егіншілік және су шаруашылығы халық комиссары қызметіне тағайындалды. Оның мемлекеттік қызметі Қазақстан мен Орта Азиядағы әлеуметтік-экономикалық және мәдени өзгерістермен тығыз байланысты өрбіді.

Басқарушы ретінде ол тұрмыс ерекшеліктерін, Шығыс халықтарының тарихы мен мәдениетін терең білетін. Осы біліміне сай 1921–1922 жылдары Түркістан Республикасының Мәскеудегі өкілі болып, сонымен қатар РСФСР Халық Комиссарлары Кеңесі жанындағы ұлттық мәселе жөніндегі алқа мүшесі қызметін атқарды. Тәжірибелі аграршы ретінде оны БОАК-тің жер бөлінісі жөніндегі айрықша комиссиясының құрамына қосты.

1922 жылы Кеңестердің Бүкілресейлік X съезінің делегаты ретінде КСРО құру туралы шешімді қолдады. 1923 жылы Ташкентке қайта оралып, халық комиссариаттарындағы жұмыстарымен қатар Түркістан Компартиясы ОК хатшысы болды. 1924 жылы РКП(б) Ортаазиялық бюросының құрамына сайланды. 1925 жылы хатшының орынбасары әрі БОАК Президиумының мүшесі ретінде қызмет етті.

Мәскеу кезеңі: ғылымдағы жаңа қыры

Мәскеуде жұмыс істеген жылдары Асфендияров талантының жаңа қыры ашылды: тарих саласындағы белсенді ғылыми-ізденісі оның болашақ шығармашылығын айқындап берді. Мәскеуге келген алғашқы күндерінен-ақ КСРО ОАК жанындағы Шығыстану институтымен байланыс орнатып, МГУ-да дәріс оқыды. Бұл кезеңде ол шетелдік Шығыс өкілдерімен жиі кездесіп, ғылыми байланыстарын кеңейтті.

1927 жылы оның ғылыми еңбегі лайықты бағаланып, Шығыстану институтының директоры қызметіне тағайындалды және МГУ профессоры атағы берілді.

Қазақстандағы жемісті жылдар (1928–1937)

Асфендияров өмірі мен қызметіндегі ең өнімді кезең — 1928–1937 жылдары Қазақстанда өтті. Ол республикадағы жоғары оқу орындары мен ғылымды ұйымдастыру ісіне үлкен күш жұмсады.

Академиялық ғылымға қосқан үлесі

Санжар Асфендияров Қазақстандағы академиялық ғылымның қалыптасуы мен дамуына ерекше үлес қосты. 1931–1933 жылдары КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық базасы төрағасының орынбасары болып, ғылыми консультация және насихат комиссиясын, тарих-археология комиссиясын, қазақ сөздігі комиссиясын басқарды. Сондай-ақ ұлттық мәдениет жөніндегі Қазақ ғылыми-зерттеу институтының тарих секторының меңгерушісі қызметін атқарды.

Ғылыми және әдеби мұрасы

Ол — Қазақстан тарихына арналған көптеген еңбектің авторы, сондай-ақ зерттеуші-филолог және жазушы. Шығыс халықтарының өмірі туралы «Әлем шатыры» повесін жазып, қазақ халқының мәдениеті жөнінде бірқатар мақалалар қалдырды.