Бала тәрбиесі - өте күрделі процесс
Тәрбие — білім бастауы
Қазақстандағы қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеті — болашақ ұрпақты жан-жақты дамытып, бәсекеге төтеп беретін, сапалы тұлға етіп тәрбиелеу. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында оқыту әдістері мен технологияларын таңдаудағы көпнұсқалық қағидасы бекітілген. Бұл мұғалімге өзіне тиімді тәсілді қолдануға, педагогикалық үдерісті түрлі үлгіде, тіпті авторлық модель арқылы құруға мүмкіндік береді.
12 жылдық мектеп мақсаты
12 жылдық мектептің мақсаты — жылдам өзгеретін ортада өмір сүруге қабілетті, өзін-өзі дамытуға ұмтылатын, ойын еркін жеткізе алатын, қоғам талабына сай өзін көрсете білетін жоғары білімді тұлғаны қалыптастыру. Мұндай тұлға ұлттық тілді, тарихты терең меңгеріп, отандық және әлемдік мәдени құндылықтарды бойына сіңіріп, шығармашылығы дамыған, бәсекеге қабілетті азамат болуы тиіс.
Осы мақсаттан туындайтын міндеттер
- Тәрбиелеу және дамыту іс-әрекетін жүйелі ұйымдастыру;
- Құзыреттіліктерді қалыптастыру және дамыту;
- Оқушы тұлғасының қалыптасуына көмектесу, ішкі мүмкіндігі мен бейімділігін ашу, мақсат-мүддесін және шығармашылық қабілетін дамытуға жағдай жасау.
Тәрбиенің өзегі: әлеуметтену және жаңа әдістер
Бұл мақсат-міндеттерді жүзеге асыру үшін тәрбие жүйесі тұлғаны әлеуметтендіру идеяларын басшылыққа алып, оқытудың жаңа әдістерін тиімді қолдануы қажет. Олардың қатарында оқушының жеке тұлғалық ерекшелігіне бағытталған оқыту, зерттеу және жобалау тәсілдері, сондай-ақ денсаулық сақтаушы әдістер бар.
12 жылдық білім берудегі тәрбиенің ерекшелігі — тек ұлттық мәдениет шеңберімен шектелмей, жалпыадамзаттық құндылықтарды және өркениетті елдердің озық жетістіктерін игеру арқылы тұлғаның жан-жақтылығын дамыту.
Дәйексөздер арқылы түйін
«Тәрбие — ұлы іс, тәрбие арқылы адам тағдыры шешіледі».
«Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек; тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы».
«Әлемде адам тұлғасынан күрделі, одан бай ешнәрсе жоқ».
Оқу мен тәрбие — егіз ұғым
Тәрбиенің маңызы соншалық — болашақ ұрпақ рухани байлықты ең алдымен тәрбиеден алады. Оқу мен тәрбие — бір-бірін толықтыратын, ажырамас қос қанат. Бәсекеге қабілетті қоғам жағдайында жас ұрпақты елін, жерін қадірлейтін, ұлтжанды, отаншыл азамат етіп қалыптастыру — ұстаздар қауымының ортақ мақсаты.
Күн сәулесі өсімдікке қандай қажет болса, тәрбие де тұлғаның дұрыс өсіп-жетілуіне соншалықты қажет. Жақсы қасиеттер бала бойында ерте жастан қалыптасып, отбасы, мектеп және қоршаған орта әсерімен бекіп отырады.
Тәрбиенің негізгі арналары
Тәрбие — күрделі, көпқырлы үдеріс. Ол баланың сәби шағынан бастап азамат болғанына дейін бірнеше арна арқылы қалыптасады:
Отбасы
«Тәртіптің ең тамаша мектебі — отбасы». «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген нақыл отбасының ықпалын айқындайды.
Мектеп
Мұғалімнің кәсіби шеберлігі оқу-тәрбие үдерісін бірлікте жүргізіп, әр баланың ерекшелігін ескеруге бағытталуы тиіс.
Қоршаған орта
Құрбы-құрдас, әлеуметтік орта, күнделікті тәжірибе — баланың мінезі мен құндылықтарына ықпал ететін маңызды факторлар.
Қоғамдық өмір және еңбек
Азаматтық қалыптасуда қоғамдық белсенділік пен еңбек мәдениеті жауапкершілікке үйретеді.
М. Әуезовтің «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген сөзі тәрбиенің бастауын дәл көрсетеді.
Ата-ана мен мектеп серіктестігі
Тәрбие нәтижелі болуы үшін ата-аналар мен қоғам тәрбиелік істен шет қалмай, жауапкершілікті бірлесе көтеруі қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында ата-аналардың балалардың өмірі мен оқуы үшін, олардың денсаулығының, рухани әрі дене қуатының қауіпсіз дамуының, адамгершілік тұрғыдан дұрыс қалыптасуының қамтамасыз етілуіне міндетті екені атап көрсетілген.
«Баланың бас ұстазы — ата-ана» дөңгелек үстелі
Отбасы мен мектеп байланысын күшейту мақсатында ата-аналармен пікір алмасу ұйымдастырылды. Талқылауда мына сұрақтар көтерілді:
- Бос уақытты отбасында қалай тиімді пайдаланасыздар?
- Балаңыздың досы кім, оның мінез-құлқы мен іс-әрекетін қаншалықты білесіз?
- Білім сапасын арттыруда ата-ананың рөлі қандай?
- Қажет кезде жұмысыңызды ысырып қойып, баламен айналыса аласыз ба?
- Балаңыздың қандай пәндерге бейімділігін байқадыңыз?
- Сізді ерекше толғандыратын қандай жағдайлар бар?
Ұстаз тұлғасы және кәсіби талап
Халықтың болашағы — ұрпағы, ал ұрпақ тәрбиесі — ұстаз қолында. Толыққанды азамат қалыптастыру үшін ақыл-ой тәрбиесімен қатар имандылық, еңбек, эстетикалық, тілдік қатынас, дене тәрбиесі, сондай-ақ экологиялық, экономикалық, жыныстық және патриоттық тәрбие бағыттары да ескерілуі қажет.
Тәрбиеші-ұстазға қойылатын үш шарт
- Саяси сауатты, жан-жақты, энциклопедиялық білім қоры мол болуы.
- Білімін оқушы жүрегіне еркін ұялата алатын әдіскерлік шеберлікке ие болуы.
- Оқушының психологиялық даму динамикасын бақылай алатын сезімтал психолог болуы.
А. Н. Толстойдың ойымен түйіндесек: мұғалім өз ісіне және шәкіртіне деген сүйіспеншілікті бойына жинақтағанда ғана нағыз ұстаз бола алады.
Білім мен тәрбиені сабақ барысында ұштастыра оқыту — әр ұстаздың негізгі шарты. Ал сынып жетекшісі сабақтан тыс уақытта да ізденіп, оқушы бойына ең ізгі, ең асыл қасиеттерді сіңіруі керек.
Экологиялық тәрбие: табиғатты танып, қорғау
Қазіргі жағдайда үздіксіз экологиялық білім беру жүйесін қалыптастыру — өзекті міндеттердің бірі. К. Д. Ушинский баланы табиғатпен жастай таныстыру оның логикалық ойлауын, сөз қорын және санасын дамытуға ықпал ететінін көрсеткен. Табиғатпен таныстыру — балалардың танымын дамытудың ең пәрменді құралдарының бірі: ол қоршаған орта туралы жалпы және нақты ғылыми мәліметтерді меңгеруге жол ашады.
Табиғаттың әсемдігін сезіну өздігінен қалыптаспайды; оны дамыту ата-ана мен ұстаздың жүйелі қолдауын қажет етеді. Баланың өз бетінше әрекетін бақылау және талдау оның экологиялық тәрбиелілігінің деңгейін бағалауға мүмкіндік береді.
«Табиғат — тіршілік иесі» ашық тәрбие сағаты
Оқушыларға табиғат ұғымын ашып түсіндіру, табиғатты аялауға тәрбиелеу, үнемі қамқорлық жасауды насихаттау, жерге деген мейірім мен ықыласты ояту, экологиялық білім беру және елдің байлығы мен сұлу табиғатын қорғауға үйрету мақсатында ашық тәрбие сағаты өткізілді.
Сусылдап аққан судың, сайраған құстың, сыбдырлаған орманның үні оқушылардың табиғат сұлулығын сезінуіне ерекше әсер етті.
Салауатты өмір салты және оқушы саулығы
«Қазақстан–2030» стратегиясында салауатты өмір салтын ұстану мемлекеттік маңызы бар мәселелермен тең дәрежеде көрсетілген. Салауатты өмір салты тұлғаның дамуы мен тәрбиесінде маңызды рөл атқарып, қалыпты өмір салтының негізгі құрамдас бөлігіне айналады.
«Адамға өмірінде бір-ақ рет беріліп, өмір бойы шығындалатыны — бұл денсаулық».
Осы бағытта мектепте күнделікті сабақ басталар алдында таңертеңгілік дене шынықтыру жаттығуларын орындау дәстүрге айналды.
5-сыныпқа бейімделу: дағдарыс белгілері және қолдау
Бала өмірінде бірнеше психофизиологиялық дағдарыс кезеңі болады. Соның бірі — бастауыш мектептен орта буынға өткен шақ, яғни 5-сыныпқа бейімделу кезеңі. Бұл уақытта жаңа пәндер енгізіліп, оқу жүктемесі артады, күн тәртібі өзгереді, кейбір оқушыларда физиологиялық өзгерістер байқалады.
Психологиялық деңгейде көрінуі мүмкін белгілер
Бұл кезең әр оқушыда әртүрлі уақыт аралығында байқалуы мүмкін. Сондықтан мектеп психологының көмегі ерекше маңызды: психологиялық тренингтер ұйымдастырылып, түрлі сауалнамалар алынады.
Сынып жетекшісінің рөлі: бастаманы қолдау және даралықты сақтау
Тәрбие жұмысы — педагогтің нақты кәсіби міндеті. Әр баланы қайталанбас тұлға ретінде танып, оның ерекшелігін дамытудың жолын табу қажет. Сынып жетекшісі тәрбие жұмысын ұйымдастырғанда оқушы бастамасына сүйеніп, барлық баланың деңгейі мен қызығуын ескере отырып, әрқайсысының жеке даму траекториясын қолдап, жұмысты шығармашылықпен түрлендіре жүргізуі тиіс.
Қорытынды
Бала тәрбиесі — күрделі әрі жауапты міндет. Баланы өмірге бейімдеуде мектептің, ұстаздың және ата-ананың орны ерекше. Тәрбиелік үйлесім мектеп, ата-ана және әлеуметтік орта бірлесіп жұмыс істегенде ғана қалыптасады.
Қай халық болсын ұрпағының тәрбиесіне терең мән беріп, болашағына алаңдаумен қараған. Ұрпақ тәрбиесі — келешек қоғам мұрагерлерін қалыптастыру ісі. Сондықтан ата-аналар мен ұстаздар қауымы жас ұрпақты тәрбиелеуді қоғам мүддесіне сай ұйымдастыруға бірлесе атсалысса, алынар асу биік болмақ.
Сапалы білім бере отырып, еліміздің болашақ жастарын ұлағаттылыққа тәрбиелейік.
Пайдаланылған әдебиеттер
- «Қазақстан–2030» стратегиясы.
- «Қазақстан мектебі» журналы.
- Қоянбаев Ж. Семья және балалар мен жеткіншектер тәрбиесі. Алматы: Рауан, 1990.