Дүйсенбай ата
Дүйсенбай Мақановтың өмір жолы — бүгінгі ұрпаққа үлгі. Қазақстан топырағынан майданға аттанған аяулы ағаларымыз бен апаларымыздың, оның ішінде майданда қаза тапқан миллиондаған қыршындардың, Жеңістің куәгері болып елге оралып кейін өмірден өткен 75 000-ға жуық жерлестеріміздің жолы — ұмытылмайтын тарих.
Ұлы Отан соғысы жылдарында біздің жауынгерлер зұлым жаудан кек алуда от кешіп, оқ шайнап, қасық қаны қалғанша күресті. Бұл жазба 1418 күн мен 1418 түн майдан даласында болып, Жеңіспен елге оралған Дүйсенбай Мақанов туралы.
Бұл тақырыпқа бет бұруыма Ұлы Жеңістің 65 жылдығы қарсаңында сыныпта өткен «Қадірлейік қарттарды, майдангерді» атты тәрбие сағатында жинаған деректерім себеп болды. Сол материалды тереңдетіп, жүйелеу мақсатында зерттеуді жалғастырдым.
Дүйсенбай Мақановтың өмір жолы
Дүйсенбай Мақанов 1909 жылы (тауық жылы) шілденің алғашқы күндерінде Қараөткел қаласының (қазіргі Астана) маңындағы Егіндібұлақ ауылында шағын шаруа отбасында дүниеге келген. Екі жасында жетім қалып, әркімнің қолында жүріп өседі. Тоғыз жасынан қозы-лақ, қой, сиыр, жылқы бағып, еңбекке ерте араласады.
1927 жылы қаладағы кірпіш зауытына жұмысқа орналасады. 1930–1934 жылдары Қарағандыдағы №3 шахтада кен қазушы әрі кеншілер бригадирі болып қызмет атқара жүріп, кешкі сауат ашу мектебін тәмамдайды. Комсомол мен кәсіподақ жұмысына белсенді қатысады.
Шахта басшылығы оның болашағынан үміт күтіп, 1934 жылы Алматы қаласындағы екі жылдық өлкелік кәсіподақтар мектебіне жібереді. 1936 жылы оқуын сәтті аяқтаған соң Алматы облысы Октябрь ауданындағы Октябрь қой совхозында жұмысшылар комитетінің төрағасы болып қызметке кіріседі. Кейін ферма меңгерушісі, совхоз директорының орынбасары қызметтерін 1942 жылға дейін атқарады.
Майдан жылдары: 1418 күн, 1418 түн
1942 жылы Дүйсенбай Мақанов өз еркімен соғысқа аттанады. Сталинград әскери училищесін лейтенант шенімен бітіріп, майданда рота командирінің орынбасары, пулеметшілер ротасының командирінің орынбасары, кейін пулеметшілер ротасының командирі қызметтерін атқарады. Соғысты гвардия аға лейтенанты ретінде аяқтайды.
Ол үш рет ауыр жарақат алады. Берлин түбіндегі жарақаты ерекше ауыр болып, сегіз ай бойы гипсте жатып, он екі рет ота жасатады. 1945 жылдың соңында ауылына екі балдақпен оралады.
Естелік сөзі
«Мен І Белоруссия майданында 2-гвардиялық танк армиясында пулеметшілер ротасының командирі болдым. Пулемет өте ауыр — шамамен 78 кг. Оны екіге бөліп көтереміз. Кейбір жас жігіттер көтере алмай құлап та қалады, жылайды. Қандай қорлықпен көтересің…»
«Былайша айтқанда, жан беріп, жан алып жүріп соғыстық. Өзімді аямадым. “Қайткенде де жеңеміз”, — дедім. Мен адамның көрмейтін нәрселерін көрдім: қырылып жатқан адамдарды, аштықтан өлгендерді көрдім. Кейінгі ұрпаққа мұны көрсетпесін…»
Дүйсенбай ата сол дәуірдің қоғамдық көзқарасын да өз сөзімен түйіндейді: өндірісте, шаруашылықты басқаруда, ел қорғауда бар күш-жігерін аямағанын, мақсатынан таймағанын айтады.
Отбасы және өмірлік серігі
Дүйсенбай Мақанов жұбайы Сақыш Жүнісқызымен 1936 жылы шаңырақ көтеріп, ұзақ та берекелі ғұмыр кешеді. Екеуі 63 жыл тату-тәтті өмір сүріп, тіршіліктің ащысын да, тұщысын да, жоқ-жітігін де бірге көтереді.
Оның қарындасы Орынбасар, қыздары Клара мен Роза, ұлы Төлеген және кенже қызы Мәдина — ұрпағына аманат болып қалған асылдың сынығы.
Есте қалар тұс
Соғыстан кейінгі өмірдің ең үлкен жеңісі — отбасын аман сақтап, елге қызмет етуді тоқтатпау. Дүйсенбай атаның тағдыры осы табандылықты айқын көрсетеді.
Марапаттары мен мадақтамалары
Майдангердің ерлігі мен еңбегі бірқатар орден-медальдармен бағаланды. Атап айтқанда:
- «Отан соғысы» ордені
- «Гвардия» белгісі
- «Ерлігі үшін» («За отвагу») медалі
- «Қызыл Жұлдыз» ордені
- «Германияны жеңгені үшін» медалі
- «КСРО Қарулы Күштеріне 20 жыл» медалі
- «КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» медалі
- Жеңістің 40 жылдығы медалі
- Жеңістің 50 жылдығы медалі
- Маршал Г. К. Жуков медалі
Соғыстан кейінгі еңбек: елді көтерген жылдар
1945 жылы соғыстан оралғаннан кейін араға бір ай салмай, екінші топ мүгедектігіне қарамастан, бұрынғы совхозына директордың орынбасары болып қайта жұмысқа кіріседі. 1946 жылы сол совхоздың директоры болып тағайындалады.
1948 жылы Қазақстан Орталық партия комитеті Дүйсенбай Мақановты совхоз директорларының бір жылдық курсына оқуға жібереді. Курсты ойдағыдай аяқтаған соң, оны Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы Қазалы қой совхозына директор етіп тағайындайды.
Бұл совхозда ол 13 жыл бойы жемісті еңбек етеді. Қазалы қой совхозы Одақ көлемінде алдыңғы қатарлы асыл тұқымды қой шаруашылығына айналады. Алайда алғашқы жылдар аса ауыр болды: жем-шөп қоры мардымсыз, еңбекшілердің әлеуметтік жағдайы төмен, тұрғын үйлер жұпыны, отар-отарды аралау ұзақ уақыт алатын.
Жаңа қоныс салу
Дүйсенбай ата совхоздың жаңа қонысын темір жолдағы Байқожа станциясының түстік жағынан, Сырдария өзенінің маңынан таңдағанын еске алады. Бұрын ел қоныстанбаған жерде құрылыс басталып, екі-үш жыл ішінде әсем, таза, көрікті елді мекен бой көтереді. Жан-жақтан көшіп келушілер көбейеді.
Ескерту: Мәтіндегі [1] және [2] белгілемелері бастапқы дереккөздерге сілтемелер ретінде берілген. «Толық нұсқасын жүктеу» деген жол бастапқы құжат құрылымына қатысты болғандықтан, бұл жазбада ақпараттық мәні сақталған мазмұн ғана пайдаланылды.