Қыз шешесі
«Кемпір өлді», «қол ұстатар» және тағы басқа кәделерді білесіз бе? Қазақ халқы ғасырлар бойы қыз ұзатып, ұл үйлендіргенде үзілмей жалғасқан бай салт-дәстүр жүйесін қалыптастырған. Ежелгі дәстүр бойынша, қазақ жұртында отау тігудің негізгі жолы — құда түсіп, қалыңмал төлеп, некелесу.
Негізгі идея
Қалыңмал — «қызды сатып алу» үшін берілетін құн емес. Ол көбіне қалыңдықтың жасауы, сәукелесі, той малы және түрлі кәделер мен алыс-беріске жұмсалатын шығындарды өтеуге бағытталған төлем.
Үйленуге бастайтын жолдар: атастыру, қыз айттыру, алып қашу
Атастыру
Екі жақ дос адамдардың әйелдері бір мезгілде аяғы ауырласа, сәбилер дүниеге келмей-ақ өзара келісуі — атастыру деп аталады. Уақыты келгенде, келісім орындалса, екі жасты үйлендірген. Ал екеуі де ұл немесе екеуі де қыз болса, әкелеріндей тату дос болып өсуі тиіс деп ұққан.
Қыз айттыру
Жігіттің ұнаған қыздың әкесіне сөз салуы — қыз айттыру. Бұл жолда жөн-жоба сақталып, арнайы адам — жаушы жіберілген.
Алып қашу
Екі жастың көңілі жарасса, жігіттің сүйгенін алып қашып үйленуі де ертеден келе жатқан үрдістердің бірі. Мұндай жағдайда жігіт жағы айып төлеп, үлкен шығынға батуы мүмкін болған.
Қыз көру және халықтық өлшем
Жігіт үйленердің алдында өзіне лайық теңін іздейді. Бұл дәстүр қыз көру, жар таңдау деп аталады. Сұлулыққа ғана емес, мінез бен ақылға, тәрбие мен өнегеге мән берген халық қыз баланың болмысын тұтас қарастырған.
Халықтық нақыл-өлшем
- «Тегіне қарап қызын ал» — тектілікке мән беру.
- «Көріп алған көріктіден, көрмей алған текті артық» — сыртқы келбеттен бұрын орта мен тәрбие.
- «Шешеге қарап қыз өсер» — ананың мінезі мен өнегесі қызға өлшем.
- «Аяғын көріп асын іш, шешесін көріп қызын ал» — үйдің берекесі мен тәрбиесіне қарап бағалау.
Әдетте текті жердің қызы әдепті, көргенді, инабатты, іске шебер, қиындыққа төзімді болады деп есептелген. Өскен ортасына дақ түсірмей, ата-анасының атын жаманатқа қалдырмау — үлкен өлшем.
Белгі тастау: «үкілі қыз», «сақиналы қыз»
Қыз көруге келгендер бойжеткен ұнаса, оның ата-анасына сөзбен емес, ишарамен сездірген. Қыздың анасы: «Қызым ұнағаны рас болса, бір белгі тастап кет», — дейді. Сонда жігіттің әкесі үйдің төріне қамшысын іліп, «құдалықтың басы осы болсын» деп бір жорға байлаған екен.
Сыйлық-нышан
Жігіт қызға анасы аманаттаған үкілі тақия, сырға, сақина секілді бұйымдарды ұсынады. Осыдан кейін қыз үкілі қыз, сақиналы қыз атанып, басы бос емес, біреудің қалыңдығы деп танылады.
«Қамшы қайтару»
Төрге ілінген қамшы құда түсу тойына дейін тұрады. Қыз әкесі бір-екі жыл шамасында жаушы күтеді. Егер осы уақытта жігіт жақтан хабар келмесе, қыз үйі қамшыны кері қайтарады. Бұл салт қамшы қайтару деп аталып, «қызымның басын босаттым» деген ишараны білдіреді.
Жаушы: сөздің салмағын көтерген өкіл
Жаушы — қыз айттыруға баратын өкіл. Ол жөн-жосықты білетін, сөзге шешен, әзілге жүйрік адам болуы шарт. Міндеті — қыз әкесін көндіріп, құдалыққа келер күнді белгілеп қайту.
Жаушының ырымдары
- Ауылдан шығарда шалбарының бір балағын етігінің қонышының сыртына, екіншісін ішіне салып қояды — сапары сәтті болсын деген ырым.
- «Жолым ақ болсын» деген ниетпен және арнайы құда түсіп келе жатқанын білдіру үшін ақ түсті атты таңдауы мүмкін.
- Үйге кірген бойда қызға «Қарағым, көрпе сал» деуі — осы үйге құда түсу мақсатымен келгенінің белгісі.
Егер қыздың басы бос әрі жаушының сөзі көңілден шықса, қыз әкесі мал сойдырып, құрмет көрсетеді. Бұл — «құда түсуге келген кісіні қарсы аламын» деген келісім нышаны. Қыз үйі құдалық берік болсын деген ырыммен жаушыға жағалы шапан жабады — шеге шапан.
Құдалық: серт, рәсім, береке
Жаушыдан кейін жігіттің туған-туысы құдалық қамына кіріседі. Салтты жетік білетін, сөзге шешен, өнерлі адам бас құда болып тағайындалады. Қыз ауылының алыс-жақындығына қарай жиын құрылып, құдалыққа аттанады.
«Бата бұзбау» серті
Ақ жол тілеп, құдалық берік болсын деп мал шалынған. Бауыздау қанына қол батырып, бата бұзбауға серттескен. Осы рәсімде бата берген құда бауыздау құда деп аталады.
Құйрық-бауыр асату
Құдаласудың ең жауапты сәттерінің бірі — құйрық-бауыр асату. Құйрық пен бауырдан тартылған табақ екі жақтың құдаларына ұсынылады. Мағынасы — «енді туыспыз, бауырмыз» деген бекіту.
Шашу және құда тарту
Құдалық қызған сәтте әйелдер «Қуаныштарың құтты болсын!» деп кіріп, шашуды сылтау етіп құдаларға құрт жаудырады. Шашу үстінде бас жарылып, көз іссе де, ешкім ренжімеуі тиіс деген тәртіп бар.
Одан кейін құда тарту басталады: қонақтарға ән айту, күй тарту, жұмбақ шешу, жаңылтпаш айту сияқты талап қойылады. Орындай алмағандар кәде-жаза төлейді.
Той соңында киіттің үлкені жігіттің әкесіне кигізіліп, өзгелеріне жолына қарай ат мінгізіп, түйе жетектетіп, разы қылып шығарып салады.
Есік-төр көрсету және қалыңмалдың алғашқы бөлігі
Есік-төр көрсету тойының мақсаты — қалыңдық жағынан келген құдаларды күйеу жақтың ағайын-туысы, ел-жұрты, бақ-дәулетімен таныстыру. Той аяқталысымен жігіттің әкесі қалыңмалдың алғашқы бөлігін береді.
«Өлі-тірілердің сауап-саулығы үшін» деп күйеу әкесі өлі-тірісіне бір мал қосады. Қалыңмалдың түгелі не жартысы өтелген соң, жігіт жағы екі жасты кездестірудің қамын жасап, құдасына хабар білдіреді.
Ұрын бару және ұрын той: жасырын жүздесу мәдениеті
Күйеу баланың қалыңдығымен ресми кездесуге баруы ұрын бару, ал соған орай жасалатын той ұрын той деп аталады. Мақсаты — сағынысқан екі жасты оңаша кездестіріп, еркін сырласуына мүмкіндік беру.
Күйеу жолына дайындалатын қоржын
Жігіт әкесі ұлының қасына 5–6 өнерлі жолдасын қосып, ілуге бөлек сыйлық, есік ашарға бірнеше мал, жыртыс пен түрлі кәделерге арналған мата-орамалды, сақина-сырға, жамбы мен күміс теңгелер сияқты сый-сияпатты жеке қоржынға артып жібереді.
Кәделер тізбегі
- Жас жеңгелеріне 20–30 аршын мата — ентікпе.
- Үй тіккен әйелдерге — шатыр байғазы.
- Балдызын көргені үшін — балдыз көрімдік.
- Босаға аттағанда босағаға — ілу іліп, сый береді.
Ойын-сауық
Бұл кеште жастар күйеу құрметіне қынаменде ұйымдастырады: түн ортасына дейін ән айтылып, түрлі ойын ойналады. Ертесінде күрес, алтын қабақ, ат жарысы секілді сайыстар өтіп, қыз қашар тойы тойланады. Қыз қашарға күйеу бір жорға немесе қымбат жағалы киім байлайды.
Күйеу қашыру және жол-жоралғы
Кешкі тойда бойжеткеннің бір жеңгесі күйеуді жасырын қайын атасының үйіне шақырып әкеледі. Осы қызметі үшін күйеу қашыр кәделерін алады. Күйеу бала қалыңдығымен кездескенше түрлі ырым жасап, кәде үлестіреді: желі жанынан өткенде желі тартар, «ит болып ырылдаған» жеңгесіне ит ырылдатар, ал алдына бақан тастағанға бақан салар ретінде жорға не түйе береді.
«Кемпір өлді» және «қол ұстатар»
От орнына жеткенше күйеу жігіт әруақтарға, отағасы мен қыз шешесіне арнап үш рет иіліп тәжім етеді. Риза болған ене ақ ұсынып, ақ батасын береді. Дәл осы сәтте қалыңдық төсегінің алдына «өтірік өлген» болып жатып алатын кемпірді «кемпір өлді» кәделерін беріп «тірілтіп» алады.
Жеңгелері бұдан бөлек: шымылдық ашар, төсек салар, қол ұстатар, қыз құшақтатар, шаш сипар, көрпе қимылдатар сияқты кәделерін алып, кейін екі жасты оңаша қалдырады.
Ұрын тойдан кейін: қайтар жол және «қап түбі»
Ұрын той аяқталған соң, қыз жағы күйеу баланы жол-жоралғысымен аттандырып салады. Қайын атасы күйеу баласына жүйрік, жолдастарына бір-бір ат мінгізеді. Жігіт жақтың бос қалған қоржыны түрлі кәделік сый-сияпатпен толтырылады. Бұл сыйлықтар қап түбі деп аталады.
Қалыңдық «жеңгелерім мен қайын сіңлілеріме» деп сақина, білезік, жүзік, сырға түйілген орамал береді. Дәстүр бойынша, жеңгелер мен тойшы жастар күйеуді қоршап, ауылдан жаяу шығарып салады. Ұрын тойдан кейін күйеу жігіттің қалыңдығымен кездесіп тұруына ешкім кедергі келтірмейді.
Келесі кезең
Бұдан әрі жігіт жағы қалыңмал төлеуді жалғастырса, қыз жағы қалыңдықтың жасауын дайындауға кіріседі. Осылайша екі әулет арасындағы жауапкершілік, сыйластық және туыстық байланыс біртіндеп беки түседі.
Дереккөз
kazgazeta.kz