Ертегі арқылы баланың шығармашылық қабілетін дамыту

Мақсаты

Тыңдаушыға ғибрат ұсынумен қатар эстетикалық ләззат беру. Ертегі — әрі тәрбиелік, әрі көркем-эстетикалық әдеби қазына. Оның жанрлық болмысы да осы екі сипаттың тоғысынан танылады.

Ертегішінің басты міндеті

Сюжетті барынша тартымды етіп құрып, көркемдеп, әрлеп баяндау. Жақсы айтылған ертегі баланың қиялын оятып, тілін байытып, мінезі мен құндылықтарына ықпал етеді.

Кіріспе

Ертегілер қазақ халқының өмірінде әрдайым маңызды рөл атқарып келген. Өйткені олардың мазмұнында халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, дүниетанымы, адамдар арасындағы қарым-қатынас, мінез-құлық сияқты қырлар кеңінен бейнеленеді.

Ұрпақ тәрбиесінде ертегі ең тиімді құралдардың бірі. Тілі жеңіл, түсінуге оңай болғандықтан, ертегілер балаларға отансүйгіштік, еңбексүйгіштік сияқты қасиеттерді дарытумен қатар, олардың тілін дамытуда да ерекше қызмет атқарады.

Бастауыш жастағы балаға әсері

Ой-өрісін кеңейтіп, қиял мен шығармашылықты дамытады.
Отанын сүюге, елін қорғауға, өнерді игеруге ынталандырады.
Адамгершілік құндылықтарды бойына сіңіруге ықпал етеді.
Сөздік қорды молайтып, сөйлеу мәдениетін қалыптастырады.

Сөздік қоры мол, тілі дамыған бала — оқу үдерісінде де белсенді, ойын нақты жеткізе алатын, мәтінді терең түсінетін оқушы. Ой-өрісі кеңейіп, сөз байлығы артқан баланың айтар ойы да, істер ісі де өнегелі болмақ.

Сондықтан бала тілін дамыту — қоғам дамыған сайын күнделікті қажеттілікке айналып келе жатқан өзекті мәселенің бірі. Еліміз егемендік алғаннан бері мемлекеттік тілде сөйлеуді және оқыту әдістемесін жетілдіру бағытында, соның ішінде бала тілінің дамуы мен сөздік қорының молаюы мәселесі ғылыми назарда тұрақты қарастырылып келеді.

Осы тұрғыдан алғанда, ертегілер арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілін және шығармашылық қабілетін дамыту — соңғы жылдары жүйелі түрде қолға алына бастаған маңызды бағыт екені анық.

Қалыптасу тарихы

Қазақ халқының тәрбие берудегі тиімді құралдарының бірі — ертегі. Ертегі — халықтың тәрбие көзі, халық шығармасы, халық мұрасы. Әр халық өзінің даму жолында қилы тарихи кезеңдерден өтеді; сол кезеңдерде бастан кешкен оқиғаларын аңыз-әңгімелер, ертегілер, мақал-мәтелдер арқылы кейінгі ұрпаққа аманаттап отырған.

Ертегілер өте ерте заманда, тіпті жазу-сызу болмаған кезеңнің өзінде-ақ туған. Олар бүгінге дейін ұрпақтан ұрпаққа ауызша таралып келеді. Ертегі жанрының пайда болып, қалыптасуы ұзақ тарихи үдеріс.

Түп-төркіні

Алғашқы қауым дәуіріндегі көне мифтер, аңшылық әңгімелер, хикаялар, түрлі ырымдар мен аңыздар.

Жанрлық сабақтастық

Қалыптасу барысында ертегі осы жанрлардың көптеген белгілерін бойына сіңіріп, кейбірі толықтай ертегіге айналды.

Мифтің өзгеруі

Қасиетті, құпия әңгімеден көркем баяндауға ауысып, уақыт өте сенім әлсіреп, сюжет еркін түрлене бастады.

Мифтен ертегіге дейінгі жол

Миф — алғашқы рулық қауымның қасиетті деп саналған құпия әңгімесі мен шежіресі. Ол кезде мифті әркімге, әр жерде айта бермеген. Мифте қоршаған ортаның, дүниенің жаратылысы, аспан әлемі, рудың тотемдік бабасы мен жасампаз қаһармандар туралы оқиғалар фантастикалық түрде баяндалғанымен, сол заманда ақиқат ретінде қабылданған.

Уақыт өте келе адам санасы мен мүмкіндігі жетілген сайын миф өзгеріске ұшырап, қасиетті сипатын жоғалта бастады: құпиялық әлсіреп, сенім бәсеңдеді, кейіпкерлер мен оқиғалар жаңа сипат алды. Айтушы тарапынан қосымшалар еніп, себеп-салдарлық байланыстар да бұрынғы мифтік қалпын сақтай бермеді.

Бірте-бірте әңгіме ауқымы тарылып, жеке адамның тағдырына негізделген оқиғаларға ойысады. Сөйтіп, миф хикаяға, ал хикая уақыт өте ертегіге айналады.

Аңшылық әңгімелердің ықпалы

Ертегінің тағы бір тамыры — алғашқы қауым адамдарының аңшылық әңгімелері мен хикаялары. Бастапқыда шын оқиғаларға сүйенген әңгімелер ел арасына тараған сайын қоспалармен толықтырылып, хикаяға, кейін ертегіге айналып отырған.

Аңшы-мергендер жайындағы мұндай желілер қазақ ертегілерінде аз кездеспейді. Олар бүгінгі күйінде көне дәуірдің сол қалпын сақтамай, көркем фольклор деңгейінде жаңарып, байып жеткен.

Сондай-ақ алғашқы қауымның мифтік ұғымдарынан туған ғаламат бейнелер (жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, албасты, жалмауыз кемпір және т.б.) аңшылық хикаялармен кірігіп, жаңа сюжеттерді тудырған. Осы себепті хикая жанры да мифпен қатар ертегіге ұласып, ертегі құрамында өмір сүріп келеді.

Дерек және автор туралы

Мекеме

Қызылорда қаласы, Қараөзек ауылы, №39 Қызылөзек орта мектебі

Автор

Бастауыш сынып мұғалімі — Әбуова Шолпан