Қаныш Сәтбаев еңбегінің нәтижесі
Қаныш Сәтбаев (1899–1964)
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев — аса көрнекті қазақ геологы әрі қоғам қайраткері. Ол Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастырып, оның тұңғыш президенті болды; Қазақ КСР академиясының академигі және қазақстандық металлогения мектебінің негізін қалаушы ретінде ғылым тарихында айрықша орын алды.
Туған жері
Бұрынғы Семей губерниясы, Павлодар уезі, Ақкелін болысы (қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданы).
Білімі
Томск технологиялық институтының тау-кен факультеті (геологиялық барлау мамандығы).
Ғылымға арналған ғұмыр
Томскідегі оқуын аяқтап, елге оралғаннан кейін Қ. Сәтбаевтың бүкіл өмірі Қазақстанның минералдық ресурстарын, сондай-ақ рудалық кендердің шығу тегі мен заңдылықтарын зерттеуге арналды. Ол тек геологияда ғана емес, ғылымның өзге салаларында, мәдениет пен тарихта да елеулі із қалдырды.
Көрегендік пен жауапкершілік
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға таяған аса күрделі кезеңде де ол Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастыру ісіне басшылық жасап, жұмысты табандылықпен жүргізді. Бұл — ұлыларға тән алысқа көз жіберген көрегендіктің айқын көрінісі.
Жезқазған және Сарыарқа: шешуші еңбектер
Оның ғылыми мұрасында Жезқазған кені бойынша зерттеулерінің, сондай-ақ Сарыарқаның металлогендік және болжам карталарына арналған еңбектерінің маңызы ерекше. Жезқазғанның ірі мыс-рудалы аудандар қатарына жататыны, бұл өңірде жоспарлы әрі ауқымды барлау жұмыстарын жүргізуге болатыны Қаныш Сәтбаевтың дәлелді ғылыми тұжырымдарының нәтижесінде айқындалды.
Кешенді зерттеулердің кең ауқымы
Ол минералдық шикізатқа бай Сарыарқа, Кенді Алтай, Қарағанды, Қаратау секілді аймақтарға ерекше назар аударып, кен орындарының стратиграфиясы, тектоникасы, геологиялық құрылысы, металлогениясы, геохимиясы және шығу тегі бойынша маңызды ғылыми қорытындылар жасады. Ғылымға формациялық металлогендік талдаудың кешенді әдісін енгізді.
Металлогендік және болжам карталары
Көптеген мамандарды жұмылдыра отырып, оның басшылығымен бірнеше жыл жүргізілген тынымсыз еңбектің нәтижесінде Сарыарқаның металлогендік және болжам карталары жасалды. Бұл карталарды өндіріске енгізу арқылы аймақта қара, түсті және сирек металдарға қатысты бірқатар жаңа кен орындары ашылып, кейбір кендерге мүлде жаңа өндірістік баға берілді.
Ел дамуына қосқан үлесі
Қаныш Сәтбаев Қазақстанның индустриялық және ғылыми әлеуетін нығайтуға тікелей араласып, ірі жобалардың жүзеге асуына зор еңбек сіңірді. Ол Қарағанды металлургия зауытын салуға, Қостанай мен Алтайдағы темір және марганец кендерін, Қаратаудың фосфорит кендерін игеруге, Ертіс–Қарағанды каналының қазылуына, сондай-ақ бірқатар ғылыми-зерттеу институттарының ашылуына белсене қатысты.
Ғылыми ортадағы беделі
Ол Қазақстан ғалымдарының үлкен қауымына ақылшы әрі тәрбиеші болды. Геология ғылымына қатысты әлемдік, одақтық және қазақстандық деңгейдегі көптеген комиссиялар мен комитеттердің мүшесі және жетекшілерінің бірі ретінде танылды. Сонымен қатар бірнеше мәрте КСРО және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты, СОКП съездерінің делегаты, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі комитет президиумының мүшесі болды.
Марапаттары және есімінің мәңгіленуі
Марапаттар
- Төрт мәрте Ленин ордені
- Екінші дәрежелі Отан соғысы ордені
- КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері
- Лениндік сыйлықтың иегері
Есімінің берілуі
Оның есімі институттарға, кен-металлургия комбинаттарына, Қазақстан қалаларының көшелеріне, мектептер мен шаруашылықтарға берілген. Сондай-ақ Алатаудың бір шыңы мен мұздығы, Қаратаудағы ванадий кенінің рудасынан табылған минерал — сатбаевит — оның атымен аталады. Ғалымға арналған бірнеше мұражайлар да бар.