Қазақша рефераттар

Бағбан құмырсқалар

Құмырсқалар қалай өмір сүреді?

Құмырсқалар көбіне топтанып (10–100 мыңға дейін) арнайы илеу жасап тіршілік етеді. Әрбір илеуде аталық, аналық, жұмысшы және жауынгер құмырсқалар болады. Жыныстық тұрғыдан жетілмеген дарақтар жұмысшы құмырсқалар деп аталады: олар дернәсілдер мен аналықты қоректендіреді, ауаның алмасуын реттейді, ылғалдың бірқалыпты болуын қамтамасыз етеді.

Илеудегі рөлдер

  • Жұмысшылар — қорек табады, ұрпақты бағады, желдету мен ылғалды реттейді.
  • Жауынгерлер — илеуді қорғайды, қауіп төнсе топтасып қарсы тұрады.
  • Аталықтар — шағылысып болғаннан кейін көп ұзамай өледі.
  • Аналық — ұрықтанғаннан кейін қанатынан айырылып, ұрпақ өрбітуге көшеді; кейде 20 жылға дейін өмір сүреді.

Бір илеудегі құмырсқалардың өзара қарым-қатынасы, негізінен, бөлінетін арнайы химиялық заттар — феромондар арқылы реттеледі. Олардың иіс пен дәм сезуі өте жақсы дамыған.

Илеу құрылысы және қорегі

Құмырсқалар илеуін көбіне қураған өсімдік сабақтары мен жапырақ қалдықтарынан жасайды. Тропиктік аймақтарда илеу салмай, жеке дара тіршілік ететін түрлері де кездеседі.

Негізгі қорек

Негізгі қорегі — басқа жәндіктер, сондай-ақ өсімдіктердің жапырағы, тұқымы және шырыны. Бір илеудің құмырсқалары тәулігіне 10–30 мыңға дейін жәндікті жоя алады.

Кім қалай қоректенеді?

Тек жұмысшы құмырсқалар өз бетінше қоректенеді: олар өсімдіктерден қалған құрғақ органикалық қалдықтарды және көбіне шөпқоректі жануарлардың қиымен де қоректенеді. Қалған топтарды жұмысшылар сілекей безі өнімдерімен асырайды.

Құмырсқалар жылусүйгіш келеді және көлеңкелі орындарды ұнатады. Илеудің негізгі бөлігі жер астына салынып, үстіңгі жағы шамамен 0,5 м биіктікке мұнара тәрізді көтеріліп тұрады.

Тұрақты микроклимат құпиясы

Қызығы — илеудің жер бетіндегі күмбезінің ішіндегі микроклимат айтарлықтай өзгермейді, желдеткіш орнатқандай әсер береді. Тіпті жазғы құрғақшылықта сыртта температура шамамен 30°C болғанда да, күмбез ішіндегі ауа ылғалдылығы 96,2% деңгейінен ауытқымайтыны туралы дерек бар.

Құмырсқалар «санай» ала ма?

Ғалымдар құмырсқалардың тек «хабарласып» қана қоймай, белгілі бір деңгейде есептей алатынын да байқаған. Олар қосу-алу сияқты қарапайым әрекеттерге ұқсас тапсырмаларды орындағандай әсер қалдырады.

Тәжірибе қалай жүргізіледі?

  1. 1 Тығыз, күрделі лабиринт жасалып, ішіне дымқыл мақта қойылады.
  2. 2 Мақталардың біреуі тәтті сиропқа малынған болады.
  3. 3 Барлаушы құмырсқа қоректің орнын анықтап, илеуге оралады.
  4. 4 Мұртшаларын тигізу арқылы жол нұсқауын «жеткізеді»: мысалы, «сегізінші бұрылыстан кейін оңға, содан соң екі рет солға» деген тәрізді.
  5. 5 Содан кейін басқа құмырсқалар жолды жаңылмай тауып, қорекке дәл барады.

Құмырсқалардың «маманданған кәсіптері»

«Құл» ұстайтын құмырсқалар

Кейбір түрлер басқа құмырсқа түрлеріне үнемі шабуыл жасап, ересектерін өлтіріп, жұмыртқаларын алып кетеді. Кейін сол жұмыртқалар өсіп, шабуыл жасаған илеудің жұмыс күші ретінде пайдаланылады: ұрпақты бағып-қағады, қорғайды.

Құмырсқалар «империясында» мәртебесі ең төмен топтардың бірі — бала бағушылар: олар күні бойы тоқтаусыз пайда болатын дернәсілдерді күтіп, жылы орынға орналастырып, аналықты тамақтандыруға да қатысады.

Бағбан құмырсқалар

Америкадағы жапырақкескіш (шатырлы) құмырсқалар бірнеше минутта ірі ағашты жапырақтан тып-типыл ете алады. Олар жапырақты дөңгелетіп қиып, илеуге тасиды — бірақ жапырақты өздері жеу үшін емес.

Жер асты галереяларының түкпірінде сол жапырақтарға ерекше саңырауқұлақ «ұрығын» өсіреді. Бұл саңырауқұлақ — олардың сүйікті асы. Бағбан құмырсқалар қажетті температура мен ылғалдылықты дәл сақтап, тұрақты жағдай жасайды. Айтылған дерекке сүйенсек, адамдар мұндай саңырауқұлақты арнайы лабораторияда да тұрақты түрде өсіре алмаған жағдайлар болған.

Шопан құмырсқалар (бит «сауу»)

Кейбір құмырсқалар өсімдік биттерінің (тли) тәтті сөлін жинайды. Олар жақындап келіп, мұртшаларымен биттің бүйірін «қышығандай» қозғағанда, бит тәтті шырын бөледі, ал құмырсқа оны жемсауына жинайды.

Бит жапырақ сөлін сорады, ал толық қорытылмаған сөл құрамындағы ферменттер әсерінен тәтті шырынға айналады. Бір тәулікте бит өз салмағынан бірнеше есе артық шырын бөле алады. Құмырсқалар жоқ жерде бұл сөл тамшы болып жапыраққа тамып, беті лак жаққандай жылтырап қалады.

Құмырсқалар «сауын малы» үшін ағаш үстіне топырақтан ұзынша, үңгірге ұқсас қора жасап, аузына күзет қояды. Кейде қораны өсімдік тамырларына да құрып, бір жағын жер асты жолдарымен илеуге қосады. Бит өскен соң тар тесіктен сыртқа шыға алмай қалады — бұл кезде құмырсқалар оны жас жапырақпен қоректендіріп, үздіксіз «сауып» отырады.

Айлакер құмырсқалар

Кейбір құмырсқалар өздерінен екі-үш есе үлкен жәндіктерді де айламен ұстайды. Олар ірі жапырақ талшықтарын қиып алып, іші қуыс шағын «үйшік» құрастырады. Ішіне жауынгерлер жасырынып, ал бірнеше ұсақ құмырсқа сырттан жемтікті шақырады.

Өсімдік шырынына жиналған ара, шегіртке не қоңыз оны жапырақтың бөлігі деп ойлап жақындағанда, жасырынғандар топтасып тарпа бас салады. Жауынгерлер әр тұстан жармасып, уын енгізіп, олжасын тез арада бөлшектеп илеуге тасып әкетеді.

Аспазшы құмырсқалар

Құмырсқалар шашылып қалған шөп-шаламды, дәнді дақылдарды мұқият жинап, ұядағы құрғақ қоймада сақтайды. Қоймадағы «қызметшілер» дәнді тазартып, сұрыптайды.

Жемес бұрын қауызынан аршып, ұнтақтап, ұнға айналдырады. Дастарқанға жауапты «аспазшылар» ұнтақ ұнды сілекейімен араластырып, қамыр мен быламық тәрізді қорек дайындап, дернәсілдерге береді.

Нөсер жаңбырдан кейін азық дымқыл тартып қалса, оны дереу сыртқа шығарып кептіріп, қайтадан қоймаға тасиды — осылайша дәнді ұзақ мерзімге сақтайды.

Дайындаған: Асыл