Қазақша рефераттар

Сүйекті балықтар құрылысы

Пәні: Зоология

Сабақ тақырыбы: Сүйекті балықтар класы

Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан қаласы, Түркістан Ахмет Ясауи кәсіби колледжі Биология пәні оқытушысы: Бекболатова Назерке Бақытовна

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушылардың білімін тереңдету арқылы сүйекті балықтардың құрылысы, көбеюі, миграциясы, маңызы және түрлері туралы жүйелі түсінік қалыптастыру.

Дамытушылық

Ойлау қабілетін жетілдіру, алған білімін тәжірибеде қолдануға үйрету және сүйекті балықтардың құрылысы мен түрлерін нақты ажырата білу дағдысын дамыту.

Тәрбиелік

Ұқыптылыққа, табиғатты қорғауға және қоршаған ортаны таза ұстауға тәрбиелеу.

Сабақ түрі

Теориялық сабақ

Әдіс-тәсілдер

Сын тұрғысынан ойлау технологиясы

Көрнекіліктер

  • Суреттер
  • Кеспе қағаздар
  • Тест тапсырмалары
  • Интерактивті тақта

Сабақ жоспары

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен сәлемдесу
  • Оқушыларды түгендеу
  • Оқу құралдарын тексеру
  • Аудитория тазалығына назар аудару
  • Журналды толтыру

II. Үй тапсырмасын тексеру

Алдыңғы тақырып: Шеміршекті балықтар класы

  • Шеміршекті балықтардың құрылысы мен тіршілігі
  • Шеміршекті балықтардың өкілдері
  • Тест тапсырмалары және кеспе қағаздармен жұмыс
  • Суретпен жұмыс

III. Жаңа сабақ

  • Сүйекті балықтардың құрылысы
  • Көбеюі
  • Миграциясы

IV. Бекіту

  • Семантикалық карта
  • Зоологиялық диктант
  • «Балық аулау» ойыны

V. Бағалау

Бағалау шкаласы (тест нәтижесіне қарай): 5 — 7–8 дұрыс жауап, 4 — 5–6 дұрыс жауап, 3 — 4 дұрыс жауап, 2 — 3 дұрыс жауап.

VI. Үй тапсырмасы

  • Сүйекті балықтар класының өкілдерімен танысып, оларды бір-бірінен ажырата білу.
  • Балықтардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы туралы мәлімет жинау.
  • Тақырыпқа байланысты берілген кестені толтыру.

VII. Пайдаланылған әдебиеттер

Әдебиеттер тізімі сабақ соңында немесе оқу бөлімінің талаптарына сәйкес рәсімделеді.

Үй тапсырмасын тексеру: тапсырмалар

1-тапсырма: тест сұрақтары

  1. 1) Балықтарды зерттейтін ғылым саласы:

    A) микология · Б) кардиология · В) ихтиология · Г) орнитология

  2. 2) Балықтар неше класқа бөлінеді?

    A) 1 · Б) 2 · В) 3 · Г) 4

  3. 3) Шеміршекті балықтар класының түр саны:

    A) 22000 · Б) 20000 · В) 7500 · Г) 750

  4. 4) Балықтардың жүрегі неше қуысты?

    A) 1 · Б) 2 · В) 3 · Г) 4

  5. 5) Балықтарда қан айналым шеңбері қанша?

    A) 4 · Б) 2 · В) 3 · Г) 1

  6. 6) Шеміршекті балықтар қалай ұрықтанады?

    A) сырттай · Б) іштей · В) жынысты · Г) жыныссыз

  7. 7) Қара уылдырық алынатын балықтар тобы:

    A) алабұғалар · Б) албырттар · В) бекірелер · Г) майшабақтар

  8. 8) Алғаш рет торсылдақ пайда болған балықтар тобы:

    A) шеміршекті балықтар · Б) сүйекті балықтар · В) скаттар · Г) акулалар

2-тапсырма: кеспе қағаздар

№1

  • Сүйекті балықтардың тері жабындысының ерекшелігі
  • Балықтардың миграцияға шығу себептері

№2

  • Баяу жүзетін балықтардың дене пішінінің ерекшеліктері
  • Балықтардың қан айналым жүйесі

№3

  • Сүйекті балықтардың ас қорыту жүйесі
  • Су түбінде жүзетін балықтардың дене ерекшеліктері

№4

  • Балықтардың тыныс алу жүйесі
  • Балықтардың көбею жолдары

3-тапсырма: суретпен жұмыс

Акуланың сыртқы және ішкі құрылысы бейнеленген сурет беріледі. Тапсырма: көрсетілген мүшелердің атауын тауып, суретке белгілеп жазу.

Нәтиже күтіледі:

  • Негізгі мүшелерді дұрыс тану
  • Атауларды сауатты жазу
  • Құрылым мен қызмет байланысын қысқаша түсіндіру

Жаңа сабақ: сүйекті балықтар класы

Жіктелуі және таралуы

Сүйекті балықтар класы төмендегі класс тармақтарына бөлінеді: Шеміршек-сүйектілер (Chondrostei): бекіре, қорытпа, сүйрік және т.б.
Қауырсынқанаттылар (Sarcopterygii): латимерия, дипной.

Сүйекті балықтар мұхиттарда, теңіздерде және тұщы суларда кең таралған. Барлық балық түрлерінің шамамен 99%-ын (шамамен 20 мың түр) сүйекті балықтар құрайды.

Дене пішіні

Көптеген сүйекті балықтардың дене пішіні жылдам жүзуге бейімделген. Жылдам жүзетін түрлердің пішіні акулаға ұқсас келеді. Ал баяу жүзетін балықтар (мысалы, тұқы тәрізділер) және су түбінде баяу қозғалатын түрлер (мысалы, камбала) жалпақ денелі болып, скаттарға ұқсайды.

Қозғалу мүшелері (жүзу қанаттары)

Сүйекті балықтарда тақ (арқа, аналь, құйрық) және жұп (кеуде, құрсақ) жүзу қанаттары болады. Қанаттардың барлығында сүйекті сәулелер дамыған. Құйрық қанаты көбіне кең, ашалы болып келеді; мұндай құйрық гомоцеркальды деп аталады.

Тері жабындысы (қабыршақ)

Денесін жұқа пластинка тәрізді көптеген сүйекті қабыршақтар жабады. Қабыршақтың бір шеті теріге бекініп, екінші шеті сыртқа қарай бос орналасады.

Қаңқа және торсылдақ

Қаңқаның сүйектенуі эволюциялық тұрғыдан бейімделу мүмкіндігін арттырып, тірек-қимыл аппаратының қуатын күшейтті, бұлшықеттердің берік бекінуіне және ішкі мүшелердің жақсы қорғалуына жағдай жасайды.

Алайда сүйекті қаңқа дене салмағын арттырады, сондықтан көптеген сүйекті балықтарда ішектің алдыңғы бөлімінен торсылдақ дамыған. Торсылдақ ішінде азот, оттегі және көмірқышқыл газы болады. Ол салмақты жеңілдетіп қана қоймай, гидростатикалық қызмет атқарып, балықтың су қабаттары арасында жоғары-төмен еркін қозғалуына көмектеседі.

Бұлшық ет жүйесі

Балық бұлшықеттері қимылдың түріне және жұмсалатын күшке байланысты жіктерге бөлінеді. Ең күшті бұлшықеттер дене бойымен омыртқа жотасына бекінеді. Жалпы алғанда, балықтардың қаңқасы мен бұлшықеттері метамерлі (қайталанатын) құрылымға тән.

Нерв жүйесі

Сүйекті балықтардың миы шеміршекті балықтармен салыстырғанда қарапайымдау және көлемі кішілеу болады. Алдыңғы ми салыстырмалы түрде шағын, ал ортаңғы ми мен мишық көптеген түрлерінде жақсырақ дамиды.

Сезім мүшелері

Көптеген түрлерінде иіс сезу, есту және көру мүшелері жақсы жетілген. Бүйір сызық судағы тербеліс пен қозғалысты қабылдайды. Көпшілігінде торсылдақ дене тепе-теңдігін сақтауға да қатысады.

Тыныс алу жүйесі

Балықтарға тән негізгі белгі — желбезекпен тыныс алу. Желбезектер бастың екі жағында орналасады. Балық ауызын ашып-жабу және желбезек қақпақшаларын қозғалту арқылы ауыз қуысы мен жұтқыншақта су ағынын қалыптастырады. Су желбезек жапырақшаларын үздіксіз жуып, суда еріген оттегі сіңіріледі.

Сүйекті балықтарда әдетте төрт жұп толық жетілген желбезек болады. Оларда желбезек аралық перделер болмайды; желбезек талшықтары доғаларға бекінеді. Желбезек қуысын сырт жағынан желбезек қақпағы жауып тұрады.

Кейбір балықтар қосымша түрде ауадағы оттегін де пайдалана алады. Мысалы, су түбінде тіршілік ететін кейбір түрлер жиі су бетіне көтеріліп, ауа жұтады; ауа қан тамырларына бай ішек бөліктері арқылы сіңіріледі.

Тропикалық аймақтарда суы жиі тартылатын жерде тіршілік ететін қостынысты балықтарда (мысалы, протоптерус, лепидосирен) желбезекпен қатар қапшық тәрізді өкпе де болады. Су кеуіп қалған кезде олар батпаққа кіріп, анабиоз күйінде жатып, ауамен тыныс алады.

Негізгі түйін

Сүйекті балықтардың кең таралуы олардың құрылыстық бейімделулерімен байланысты: сүйекті қаңқа, жүзу қанаттарының дамуы, қабыршақты тері, торсылдақтың гидростатикалық қызметі және желбезек қақпағы арқылы тиімді тыныс алу.

Келесі бөлімдер

  • Көбеюі: негізгі кезеңдері мен ерекшеліктері
  • Миграциясы: себептері мен бағыттары
  • Маңызы: табиғаттағы рөлі және адам өміріндегі орны

Ескерту

Берілген материал үзінді түрінде берілген. «Толық нұсқасын жүктеу» бөлімі бастапқы дереккөзге қатысты болғандықтан, бұл бетте файл сілтемесі көрсетілмеді.