Шалкиіз жырау (1465 - 1560)Шалкиіз поэзиясының жыраулар поэзиясындағы орын ерекше
Шалкиіз жыраудың поэзиядағы орны
Шалкиіз жырау (1465–1560) — жыраулар поэзиясындағы орны айрықша тұлға. Ол дәуірінің әйгілі ақыны ретінде танылып, жырларында өмірге терең көз жіберіп, нақылға айналған ғибратты ойлар қалдырды.
Шалкиіз талай жорықтарға қатысқан. Сондықтан оның толғауларынан ерлік сарыны айқын сезіледі, ал батырлық — жырау дүниетанымындағы ең биік құндылықтардың бірі.
Ерлік пен ел қорғау ұстанымы
Батырлықты жоғары бағалаған сөз
«Дулығаның төбесі туған айдай болмаса, батыршылық сүрмен-ді… Дулығалы бас кескен ерлердің алдаспаннан игі қолы болар ма?»
Бұл жолдарда жырау ерлік пен қайсарлықты дәріптеп, елді жаудан қорғайтын күш — тек қауіптен қаймықпай, «жалаңаш барып жауға тиер» ердің батылдығы деген түйін жасайды.
Негізгі ой
- Ел тағдыры сыналғанда, шешуші күш — ер мінез, қайсар жүрек.
- Батырлық — жеке даңқ емес, халықты қорғаудың аманаты.
Тілдік өрнек
Шалкиіз ойды өткір жеткізу үшін бейнелі салыстыруды, қайталауды және қарсы қоюды жиі қолданады. Осы тәсілдер жырдың салмағын арттырып, ойды есте қалдырады.
Жақсылық пен жамандық туралы ғибрат
Ақын «жақсы деген не, жаман деген не», ізгілік пен парасат қайдан танылады деген сауалдарға жауап іздейді. Адамгершілік қасиет адамның іс-әрекеті мен мінез-құлқынан көрінетінін жырлайды. Бұл тақырыпта ол жақсы мен жаманды, жарық пен күңгіртті салыстыра отырып ой түйеді.
Достық жайлы салыстыру
«Бір жақсымен дос болсаң — азбас-тозбас мүлкі етер.
Бір жаманмен дос болсаң — күндердің күні болғанда, бүкіл елге күлкі етер.»
Мұндағы ғибрат айқын: пиғылы жаман жаннан безіп, аулақ жүрген жөн. Себебі жаман орта адамның қадірін кетіріп, абыройын түсіреді.
Әділ басшы және ел тағдыры
Шалкиіз жырау қоғам өмірінде ел билейтін басшының орнын да дұрыс бағалай білді. Елге жетекшілік ететін адам қандай болуы керек дегенде, ол «ғаділ төре, ел бастар» идеясын алға тартып, халық тағдырының әділ басшыға байланысты екенін даналықпен түйіндейді.
Басшыға қойылатын өлшем
- Әділдік — ел бірлігінің тірегі.
- Парасат — басқарудың адамдық өлшемі.
- Халық қамы — биліктің басты мұраты.
Өмірдің өзгермелілігі жайлы түйін
Өмір диалектикасын терең пайымдаған жырау «Қоғалы көлдер, қом сулар» толғауында дүниенің үнемі өзгерісте болатынын, өмірдің бір қалыпта тұрмайтынын айтады. «Мынау жалған дүние кімдерден кейін қалмаған?» деген ой арқылы болашақ ұрпаққа: өмірден аларыңды алып, береріңді беріп қал — деп өсиет қалдырады.
Қысқа қорытынды
Шалкиіз жырау мұрасы — ерлік рухын асқақтататын, адамдық қасиетті таразылайтын, әділдік пен жауапкершілікті алға қоятын терең ойлы толғаулар жиынтығы.