Қазақша рефераттар

Құрманғазының күйін тыңдау

Сабақтың мақсаты мен форматы

Мақсаты

  • Білімділік: ұлы Абайдың сазгерлік өнерімен танысу, әндерін тыңдау.
  • Дамытушылық: ойлау, әнді түсіне білу, тыңдау қабілетін дамыту.
  • Тәрбиелік: қазақ халқының ән-күй өнерін бағалай білуге, сүюге баулу.

Құралдар мен әдістер

Көрнекі құралдар
Абай портреті, компьютер, слайдтар.
Әдісі
Баяндау, түсіндіру, әңгімелеу, сұрақ-жауап.
Түрі
Жаңа тақырыпты игерту.
Пәнаралық байланыс
Музыка, халық ауыз әдебиеті, орыс әдебиеті.

Сабақтың барысы: тыңдау арқылы тану

1) Ұйымдастыру кезеңі

Психологиялық дайындықтан кейін Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» әні тыңдалады. Бұл кіріспе сабақтың көңіл күйін бірден орнықтырып, көркем ойға жетелейді.

2) Ән сөзіне ассоциация

Ән — үйлесімі мен көркемдігі арқылы тыңдаушыға ой салатын, көңілдің көрікті өрнегі. Абай әндері мазмұны мен түрі жағынан алуан: табиғат лирикасы, адамның жан сезімі мен көңіл күйі, сондай-ақ тағылым мен өнеге беретін ойлы туындылар.

«Желсіз түнде жарық ай» тыңдалғанда көз алдыңа табиғаттың ғажайып суреті келеді: жаздың желсіз тұнық түніндегі бұлтсыз аспан, ай астындағы айнадай мөлдір өзен, өзен бетінде діріл қаққан ай сәулесі, ұйқы құшағындағы ауылдың түнгі тынысы.

Абайдың ән әлемі: негізгі туындылар

«Айттым, сәлем, Қаламқас» — сөзі мен әуені жылы үйлескен шығарма. Аңыз бойынша, бұл ән ақынның тұңғыш сүйгені — Сүйіндіктің қызы Тоғжанға арналған.

«Көзімнің қарасы» — аяулы сезімге толы, жүрек қылын шертер нәзік лирика. (Ән тыңдалады.)

«Сегіз аяқ» — ойы кең, мазмұны терең шығарма. Мұнда Абай өмірден түйгенін, көргені мен сезгенін, қиянаты мол тіршіліктегі тартыс-таласты және өзінің алдына қойған ғұмырлық мақсатын баяндайды.

«Бойы бұлғаң» — ащы сатираға жақын ән. Әуен күтпеген жерден шарықтап, ашу-ызаны білдіреді: ойсыз, қарекетсіз, күйсіз күн кешкен, «көңілі ұйқыдағы» тоғышар мінезге наразылық үнін естіртеді.

«Өзгеге көңілім тоярсың» — өлеңнің қуаты мен сөздің сезімге әсерін танытатын шығарма. Ақын жастарға ақыл, қайрат, жігер дарытып, балалық шағынан бастап бүкіл өмірін ән-күймен өрнектейді.

«Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» — сабырлы басталып, терең сезімге жетелейтін көп бөлімді ән. Алғашында жапырағы сарғайған қайыңның күйі әсерлі әуенмен беріледі; екінші бөлімде мергеннің оғы тиіп, қалжыраған киіктің аянышты халіне ауысады; үшінші бөлімде бастапқы әуен қайталанғанымен, кенет биік шырқауға көтеріліп, ойлы да терең сазға ұласады.

Аударма және жаңа әуен: поэзиядан әнге дейін

Абайдың аудармашылық мұрасы мен әндері көпке белгілі. Соның бірі — «Қараңғы түнде тау қалғып». Бұл мәтінді неміс ақыны Гетеден Лермонтов аударған, ал Абай Лермонтовтан тәржімалап, қазақы әуен шығарған.

3) Пушкиннен аударма: Татьяна әні

Абай А. С. Пушкиннен Татьяна әнін аударған. Сабақ барысында бір оқушы өлеңді мәнерлеп оқиды.

Ойтолғау: күй туралы түсінік

4) Сұрақтар

  • Күй деген не?
  • Қандай қазақ күйшілерін білесіңдер?

Қазақ халқының ұлы күйшілері

  • Құрманғазы Сағырбайұлы 1818–1889
  • Дәулеткерей Шығайұлы 1820–1887
  • Тәттімбет Қазанғапұлы 1815–1862
  • Ықылас Дүкенұлы 1843–1916
  • Жаяу Мұса Байжанұлы 1835–1929
  • Біржан сал Қожағұлұлы 1834–1897
  • Ақан сері Қорамсаұлы 1843–1913

5) Тыңдау

Құрманғазының күйі тыңдалады — ырғақ пен образға назар аудару ұсынылады.

6) Жергілікті өнерпаздар

«Біздің ауылымызда күйшілер бар ма?» сұрағына мысал ретінде Қосағаш өңірінен Жанайдар Нұрсалиев пен Еркін Әжімқанов аталады. (Слайдта суреттері және қысқаша мәлімет беріледі.)

7) Орындаушылық

Аталған күйшілердің орындауындағы күй тыңдалады.

Абайдың күйлері және орындаушылық дәстүр

8) Абайдың үш күйі

  1. 1 «Май түні»
  2. 2 «Торы жорға»
  3. 3 «Абай желдірмесі»

Абайдың талантына бас иген Дәке атты бай, дәулетті адам ақынға құрмет ретінде ат сыйлайды. Абай жорғаның көз тартар сұлулығына, әсем жүрісіне сүйсініп, бірден «Торы жорға» күйін шығарады.

Бұл күйде аттың тұяқ алысы, жорғаның сымбаты мен желісі, үстіндегі күміс ертоқым мен шашбаудың сылдыры, кісінеген үн — бәрі кербез әуенмен бейнеленеді.

Абай әндерін таратушылар мен жинақтаушылар

Ақын өмір сүрген кезеңде

Ақылбай, Мағауия, Әйгерім, Әлмағамбет, Әмір, скрипкашы Мұқа.

Кеңес дәуірі мен қазіргі кезеңде кең танытқан орындаушылар

Р. Абдуллин, Е. Серкебаев, Б. Төлегенова.

Әндерді жинақтап, нотаға түсірген зерттеушілер

Эльвин Бимбоэс, А. Затаевич, Л. Хамиди, Е. Брусиловский, А. Жұбанов, Д. Мацуцин.

Жүрекке жақын, көкірекке жылы ұялаған Абайдың әсем әндері — адам өмірінде мән-маңызы зор рухани қазына.

Қорытынды бөлім

9) Сабақты бекіту

Тыңдалған шығармалар бойынша қысқа сұрақтар қойылып, негізгі ойлар жинақталады.

10) Бағалау

Оқушылардың белсенділігі, талдауы және тыңдау мәдениеті ескеріледі.

11) Үй тапсырмасы

Абайдың бір әнін таңдап, мәтіні мен әуенінің әсері туралы қысқаша ойтолғау жазу.