Математика - ғылым болмысынан балама ұғымдар
Қызылорда қаласы, М. Мәметова атындағы гуманитарлық колледжі
Орындаған
Жорабай Ақсымбат Қанатқызы, ИИ-15 тобының 1-курс студенті
Жетекші
Сейдахметова Шарапат Рахымжанқызы, математика пәнінің мұғалімі
Жұмбақ есептер туралы ғылыми жоба
Бұл жұмыс математикалық ойлауды, тапқырлықты және есеп шығарудағы икемділікті дамытуға бағытталған. Жұмбақ есептердің мәні — тек жауап табу емес, есептің астарындағы логиканы, мәдени мазмұнды және өмірлік тәжірибені көре білу.
Ғылыми жұмыстың мақсаты
- Логикалық ойлау қабілетін арттыру.
- Оқуға саналы көзқарас қалыптастыру.
- Өз бетінше еңбектенуге тәрбиелеу.
Ғылыми жұмыстың міндеттері
- Ізденімпаздық қасиеттерге жетелеу.
- Ойы жинақы, шығармашылығы дамыған, шешен тұлға қалыптастыру.
- Адамгершілігі мол, жауапкершілігі жоғары азамат тәрбиелеу.
Неге математика маңызды?
Жас ұрпақты сапалы әрі саналы ой еңбегіне тәрбиелеуде математиканың орны ерекше. Қазіргі заман — математика ғылымы жан-жақты дамып, кең тараған кезең. Ал талапқа сай білім берудің басты шарттарының бірі — математикалық мәдениеттіліктің деңгейін көтеру.
«Математика» сөзі грек тілінде «білім», «ғылым» деген мағынаны білдіреді. Ежелгі заманнан-ақ математикалық білім жоғары деңгейдегі ғылыми ойлаудың өлшемі ретінде қабылданған. Сондықтан математика көптеген ғылымдардың логикалық негізі, күре тамыры ретінде қарастырылады.
«Математиканы білу деген не? Бұл — есептерді шығара білу; тек стандартты есептерді ғана емес, ой еркіндігін, сананың сергектігін, тапқырлықты қажет ететін есептерді де шығара білу».
Демек, мектептегі математика курсының ең негізгі міндеттерінің бірі — есеп шығарудың әдістемелік қырларын меңгерту.
Жұмбақ есептер
Тарих, салт-дәстүр және логика тоғысқан мысалдар
1) Аппақтың 108 желбіршекті қос етек көйлегі
Аңыз бойынша, Ескендір Зұлқарнайын қазақ еліне шабуыл жасап жүргенде, Аппақ атты қайсар қыз оның қонысын шауып кетеді. Ұсталған соң Ескендір оған тұрмысқа шығуды ұсынады. Аппақ болса шарт қояды: ақ жібектен 108 желбіршекті қос етек көйлек тіктіріп, етегінің бір жағын Ескендір елінің, бір жағын өз елінің қыздары көтеріп жүрсін дейді.
Бұл жерде «108» санының астары бар. Киіз үй керегесінің қиылысып, бірігіп тұрған жерін «көк» деп атайды. Кереге айқаса келе қысқарып, «сағанаққа» тіреледі. Сағанақ — керегенің қысқарған жоғарғы бөлігі.
Түйін
108 — сағанақ саны. Аппақ осылайша Ескендірге «сағанақпен қазақтың шаңырағын көтересің» деген мағынаны тұспалдап жеткізген.
Бір жұмбақ есептің астарында тұтас бір тағдыр мен тарих жатуы мүмкін.
2) Сәтемір хан және ақсақ құмырсқа есебі
Сәтемір жеті жасында атасынан жетім қалады. Бір күні ол ескі тамның түбінде демалып жатып, бір аяғы ақсақ құмырсқаның там төбесіне қарай қайта-қайта өрмелеп, құлап, қайта тұрып, ақыры мақсатына жеткенін көреді.
Осы көрініс Сәтемірге ой салады: тамның биіктігі қанша?
Жауабы
2 таяқ тастам + 1 құлаш
Өлшем түсіндірмесі
Құлаш — иық деңгейінде созылған екі қолдың саусақтарының аралығы. 1 құлаш = 8 қарыс = 2,5 шариғат кезі = 167,5 см.
3) «Бесжиырма» мен «бесжақсы» есебі
Ең бай қазақ баласының қалыңына «шектен шықпай» бесжиырма мен бесжақсы береді. Бір жылқының орташа бағасы 20 сом болса, қалыңмалға қанша жылқы берілген?
Мағынасы
- Бесжиырма — 50 жылқы (кей деректе ішпен есептеліп, жалпы 100 бас деп түсіндіріледі).
- Бесжақсы — қалыңдықтың сәукелесіне қатысты күйеу жағынан берілетін кәде; бағасы 500–600 сом мөлшерінде айтылады.
Есептеу логикасы
«Шектен шықпай» деген тіркесті ескеріп, бесжақсы үшін 600 сом берілді деп аламыз. Бір жылқы 20 сом болғанда, бұл 30 жылқы болады. Бесжиырмамен бірге жалпы қалыңмал 80 жылқы деп қорытындыланады.
Жауабы
80 жылқы
4) Жиренше шешен және піскен қаз есебі
Қарашаш сұлудың даналығын қызғанған хан Жиреншеге қас болады. Бір күні алдына піскен қаз әкелдіріп, Жиреншеге: «Осы қазды маған, ханымға, екі балама және өзіңе — ешкімге артық-кем тигізбей бөліп бер. Қателессең, жазалаймын», — деп бұйырады.
Шешімі
- Қаздың басын ханға береді: «Елдің басы — сіз».
- Мойнын (кеңірдегін) ханымға ұсынады: «Хан ханымсыз болмас».
- Екі балаға екі қанатын береді: «Екі қанатыңыз — екі балаңыз».
- Өзіне қаздың қалған денесін алады: «Мен — орташа адаммын, орта дене маған лайық».
Сөз тапқанға — қолқа жоқ.
5) «Нар түйеден жүк ауыспас» есебі
Бұл бөлім бастапқы мәтінде аяқталмай берілген. Егер есептің толық шартын жіберсеңіз, оны да өңдеп, логикалық құрылымын сақтай отырып, осы форматта толықтырып шығарамын.