Қазақ тілі 10 сыныпСабақтың тақырыбы
Сөйлеудегі қосымша құралдар
Бұл сабақ жоспары сөйлесу үстіндегі бейвербалды белгілердің (ым-ишара, мимика, жестикуляция, дене қимылы) маңызын түсіндіруге және оларды орынды қолдануға үйретуге бағытталған.
Сабақтың мақсаты
- Сөйлеудегі қосымша құралдар туралы түсінік қалыптастыру.
- Сыни ойлау элементтерін қолдана отырып қызығушылықты арттыру, білімді дамыту, сауаттылыққа баулу.
- Тіл байлығын дамыту арқылы тілдік құрылымдарды өз бетінше талдап меңгерту, ізденімпаздық дағдыларын қалыптастыру.
Көрнекілік және байланыс
Нәтиже
Оқушылар сөйлесімдегі қосымша құралдарды танып, олардың қызметін ажыратады; әдеп нормаларын сақтай отырып, ым-ишараны мазмұнды толықтыру үшін қолдана алады.
Негізгі ұғымдар: кинесика, мимика, жестикуляция, интонация.
Сабақ барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Оқу құралдарын тексеру, сынып тазалығына назар аудару.
- Оқушылардың зейінін сабаққа шоғырландыру.
Үй тапсырмасын пысықтау
Үйге берілген тапсырма сұралады. Өткен тақырып бойынша бірнеше нақтылау сұрақтары қойылып, жауаптар тыңдалады.
Тәсіл: қысқа сұрақтар арқылы негізгі ұғымдарды еске түсіру және дәлелмен жауап беруге бағыттау.
Жаңа тақырып: сөйлеудегі қосымша құралдар
Сөйлесу кезінде біз әңгімелесушінің қимыл-қозғалысына еріксіз назар аударамыз. Бет әлпетінің жайнауы, көздің кеңірек ашылып қарауы көбіне қызығушылықты немесе айтылған ойдың көңілінен шыққанын аңғартады. Ал адамның қулана көзін жылмиюы күдік пен сенімсіздіктің белгісі болуы мүмкін. Тыңдаушы жанарын басқа жаққа бұрып әкетсе, бұл немқұрайлылық пен құлықсыздықты білдіреді.
Маңыздысы: адамның әңгімеге көзқарасын тек көзқарас емес, бет-жүз, қол қимылы, дене тұрысы да білдіреді.
Кейде қол сілтеу арқылы-ақ «Бәрібір, ештеңе өнбейді», «Жағдай өзгермейді» деген мағына жеткізіледі. Ым-ишара, қол, бет, көздің әртүрлі қозғалыстары мен өзгерістері, дене қимылдары — қарым-қатынастың қосымша құралдары.
Кинесика деген не?
Қосымша құралдарды зерттейтін сала кинесика деп аталады (грек тіліндегі kinesis — «қозғалыс»).
Кинесика нені қарастырады?
- Мимика — бет-жүз қимылы арқылы эмоция білдіру.
- Жестикуляция — қол қимылы арқылы ойды нақтылау, көрсету.
Қабағы түйіліп, бет-жүзі сұрлана түсуі — ашудың нышаны. Бақырайған көз бен ашылған ауыз таңданысты білдіреді. Көп жағдайда біз сөйлесім барысында бет-жүз бен қол қимылдарын жиі қолданатынымызды өзіміз де аңғара бермейміз: олардың қызметі ешкім арнайы түсіндірмесе де, күнделікті өмірде кең таралған.
Бұл белгілердің түсінікті болуына сөз ырғағы, екпін, интонация да ықпал етеді. Дегенмен әдепке сай келмейтін өрескел қимылдар (мысалы, сөйлесу кезінде мұрын шұқу, түймені шұқылау, галстукты қайта-қайта түзету, тырнақты тазалау) тыңдаушының назарын бөліп, әңгімені қиындатады. Мұндай әрекеттер механикалық ым-ишара деп аталады.
Ым-ишара түрлері
Ым-ишараның бірнеше түрі бар. Төмендегі жіктеу сөйлесім кезінде қимылдың қандай қызмет атқаратынын нақты түсінуге көмектеседі.
1) Ырғақты (ритмдік)
Сөйлеудің жылдам немесе баяу айтылуына, логикалық екпінге қарай қол қозғалысымен сүйемелденетін қимылдар.
2) Эмоциялық
Көбіне тұрақты тіркестер мен көркемдеуші құралдармен астасып, сезімді нақтылайды. Мысалы, «жүрегі ұшып кету» дегенді кейде дыбыс шығармай-ақ қолды жүрек тұсына апару арқылы жеткіземіз.
3) Сілтеме (нұсқау)
Мысалы, «Мына терезені ашыңызшы» дегенде терезені нұсқап көрсету арқылы мағына бірден айқындалады.
4) Суреттеме
Затты сипаттауда сөз тапшы болғанда немесе әсерді күшейткіміз келгенде, қол қимылымен бейнесін көрсетеміз.
5) Символдық
Белгілі бір белгі арқылы астарлы мағына беру. Мысалы, қолды жүрек тұсына қою — ыстық ықылас пен шынайы құрметті білдіреді.
Жаттығумен жұмыс
49-жаттығу
Кесте бойынша әр түрге 2–3 мысалдан жазыңдар.
Кеңес: мысалдарыңызда сөйлем және оған сәйкес ым-ишараны қатар көрсетіңіз.
Білімді бекіту
Сұрақтар арқылы қорытындылау
Өтілген тақырып бойынша бірнеше сұрақ қойылады. Түсінбеген тұстарға қосымша түсіндірме беріледі.
Бағалау
Үй тапсырмасын орындауы және жаңа сабаққа белсенді қатысуы бойынша бағаланады.
Бағалау өлшемдері: жауаптың нақтылығы, мысалдың орындылығы, сөйлеу мәдениеті мен әдеп нормаларын сақтау.
Үй тапсырмасы
Тақырып бойынша қысқаша конспект жасаңыз. Сөйлеудегі қосымша құралдардың әр түріне кемінде 2 мысал келтіріп, олардың қай жағдайда орынды, қай жағдайда орынсыз қолданылатынын жазыңыз.