Австралия жағаларының пішіні
Австралияның ашылуы және игерілуі
Еуропалықтар Австралияны адам қоныстанған материктердің ең соңында ашты. Еуропадан шалғай әрі оқшау орналасуы оның зерттелуін ұзақ уақыт тежеді. Ежелден-ақ ғалымдар оңтүстік тропиктен төмен қарай «оңтүстік құрлық» бар деп жорамалдаған.
Австралия жағалауларын алғаш жүйелі түрде танығандар — голландиялық теңізшілер. XVII ғасырдың бірінші жартысында олар материктің солтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жағалауын дерлік толық сипаттап үлгерді.
Негізгі тұлғалар мен нәтижелер
- Абель Тасман материктің солтүстік және солтүстік-батыс жағалауын зерттеп, 1642 жылдан кейін өз атымен аталған Тасмания аралын ашты.
- Джеймс Кук XVIII ғасырдың екінші жартысында Австралияның шығыс жағалауын зерттеді.
- Кук еңбегінің нәтижесінде оңтүстікте «алып материк бар» деген аңыз біржола жоққа шығарылып, Австралияның Антарктикадан бөлек, дербес материк екені дәлелденді.
XVIII ғасырдың аяғынан бастап Австралияны игеру басталды. Ағылшын үкіметі әуелі мұнда қылмыскерлерді жер аударды, солтүстік-шығыста айдалғандардың қонысы ретінде Сидней қаласы қалыптасты. Жайылымы мол жерлер еуропалықтарды қызықтырғандықтан, ішкі аудандарды зерттеу көбіне су мен жайылым іздеуден басталды.
XIX ғасырдың ортасында аса бай алтын кен орындарының ашылуы «бақыт іздеушілер» легін күшейтті. Осы кезеңде Англия бүкіл материкті өз отары деп жариялады.
Жер бедері және геологиялық негіз
Африка жер бедері сияқты, Австралияның жер бедері де аса күрделі емес. Материктің негізінде Австралия платформасы жатыр.
Шығыс бөліктің таулары: Үлкен Суайрық жота
Шығысында өте мүжілген, ежелгі қатпарлы аласа таулар — Үлкен Суайрық жота созылып жатады. Жарықтар мен өзен аңғарлары тауларды жеке-жеке сілемдерге бөледі; шыңдары көбіне күмбез тәрізді.
Шығыс беткей
Теңізге тік құлама жасап түседі.
Батыс беткей
Едәуір еңістеу, «түйетайлы» болып келеді.
Ең биік бөліктері қиыр оңтүстік-шығыста орналасып, батысқа қарай төмендей отырып, шөгінді жыныстардың қалың қабаты жапқан Орталық ойпатқа ауысады.
Батыс бөліктің үстірті
Материктің батыс бөлігі көтеріңкі келеді: биіктігі шамамен 400–600 м болатын кең байтақ таулы үстірт таралған. Үстірттің әр тұсынан пішіні таңғажайып аласа таулар шығып тұрады, ал етегін шағыл мен құм басып жатады.
Ерекше белгі
Австралия — қазіргі мұз басу да, сөнбеген вулкандар да кездеспейтін жалғыз материк.
Даму барысында материк көтерілуге, төмен түсуге және жарылуға ұшыраған. Иілу мен жарылудың нәтижесінде құрлықтың бір бөлігі Тынық мұхиты түбіне түсіп, одан Жаңа Гвинея және Тасмания аралдары бөлініп шыққан.
Климат: заңдылықтар мен себептер
Австралия мен көршілес аралдардың климатын олардың экватор мен тропикке жақын, жылы су бассейндерімен қоршалған географиялық орны айқындайды. Күн радиациясы жоғары: жылына шамамен 140–180 ккал/см². Тек 35° оңтүстік ендіктен оңтүстіктегі Тасмания мен Жаңа Зеландияда бұл көрсеткіш 120 ккал/см²-ден төмен.
Атмосфера циркуляциясы: шілде мен қаңтар айырмасы
Шілде (оңтүстік жарты шар қысы)
- Экваторлық ойыс пен пассаттық жүйе солтүстікке ығысады.
- Австралияның көп бөлігінде қуаңшылық күшейеді; жауын көбіне тауға тірелген жерлерде ғана түседі.
- Қиыр оңтүстік, Тасмания және Жаңа Зеландия қоңыржай ендіктер айналымынан ылғал алады.
Қаңтар (оңтүстік жарты шар жазы)
- Австралия қатты қызады да, төмен қысым аймағы күшейеді.
- Солтүстікте ылғалды экваторлық муссондар жауын-шашынды арттырады.
- Шығыс жағалауда пассаттар Тынық мұхиттан мол ылғал әкеледі; таудан асқанда ауа құрғайды.
Климаттық белдеулер
Экваторлық белдеу
Ылғалды экваторлық ауа массалары жыл бойы басым. Жауын-шашын бірқалыпты түседі, температура тұрақты: теңіз деңгейіне жақын аймақтарда орташа айлық температура шамамен +24…+28 °C.
Субэкваторлық белдеу
Маусымдылық айқын: жазда жауын-шашын көп, қыста құрғақтау. Материкте температура ауытқуы едәуір, бірақ ең салқын айдың орташа температурасы әдетте +20 °C-тан төмен түсе бермейді.
Тропиктік белдеу
Аридтік жағдайлар басым. Шығыс бөлігі (әсіресе таулы-жағалаулық аймақтар) ылғалдырақ, ал ішкі аудандарда жылдық жауын-шашын көбіне 250 мм-ден аспайды, салыстырмалы ылғалдылық шамамен 30–40%. Температураның тәуліктік және жылдық амплитудасы өте жоғары; қыста суық ауа енгенде жер бетінде үсік байқалады.
Субтропиктік белдеу
Австралияның қиыр оңтүстігі, Тасманияның солтүстігі және Жаңа Зеландияның Солтүстік аралы кіреді. Оңтүстік-батыста жауын көбіне қыста түседі; оңтүстік-шығыста ылғал бірқалыптырақ, жазда жауын көбірек.
Қоңыржай белдеу
Тасманияның оңтүстігі мен Жаңа Зеландияда ылғал мол әрі температура салыстырмалы түрде бірқалыпты. Батыс тасымалы әсерінен батыс жағалаулар мен таудың батыс беткейлерінде жауын-шашын көп түседі.
Неліктен Австралия ең құрғақ материк?
- Материктің көп бөлігін Оңтүстік тропик кесіп өтеді; тропиктік жоғары қысым белдеуінде төмендейтін ауа ағындары бұлттылықты азайтады.
- Батыстан шығысқа созылыңқы пішін континенттік ауа массаларының қалыптасуын күшейтеді.
- Үлкен Суайрық жота Тынық мұхиттан келетін ылғалды ауаның ішкі аудандарға өтуін тежейді.
Жауын-шашынның таралуы біркелкі емес: материк аумағының шамамен 38%-ында жылдық мөлшер 250 мм-ден аспайды. Солтүстік пен шығыста жауын көбірек (кей жерде 500–2000 мм), ал батыс жағалауда шамамен 250 мм ғана болуы мүмкін. Ең ылғалды аудандардың бірі — Кэрнс маңы (шамамен 2243 мм).
Температура туралы қысқаша
Күн радиациясы жоғары болғандықтан, температура көптеген өңірде тұрақты жоғары. Ең ыстық аймақтарда қаңтарда температура +40 °C-тан жоғары көтеріледі; абсолют максимум Клонкарриде (Квинсленд) +53,1 °C болған. Ішкі аудандарда абсолют минимум -4…-6 °C шамасына дейін төмендейді, ал тұрақты аяздар көбіне оңтүстік-шығыстағы Австралия Альпісінде байқалады.
Табиғат зоналары
Африкадағыдай, Австралияда да табиғат зоналарының орналасуында ендік зоналылық айқын байқалады. Саванналар мен шөлдер кең алқапты алып жатыр.
Шөлдер мен шөлейттер
Орталық және батыс бөліктерде басым.
Саванналар
Шөлдерді солтүстіктен, шығыстан, оңтүстік-шығыстан және оңтүстік-батыстан қоршайды.
Ылғалды тау бөктерлері
Шығыс беткейлерде теңіздік ауа мен жылы ағыстардың ықпалынан жауын мол.
Органикалық дүниенің ерекшеліктері
Австралия табиғаты ерте дәуірлерде Жер бетінде болған, басқа материктерде жойылып кеткен түрлерге жақын көптеген өсімдік пен жануарды сақтап қалған алып «табиғи қорық» сияқты. Бұған басты себеп — Австралия мен маңындағы аралдардың өзге материктерден өте ерте бөлініп, органикалық дүниенің ұзақ уақыт оқшау дамуы.
Өсімдіктер
Материктегі өсімдік түрлерінің 75%-ға жуығы тек Австралияға ғана тән. Олардың ішінде көптеген эвкалипт түрлері, сондай-ақ жапырағы редукцияланған, жіп тәрізді бұтақтары бар казуариндер ерекше көзге түседі. Көшпелі құм қырқалары мен тасты қорымдарда өсімдік мүлде сирек, кейде дерлік кездеспейді.
Жануарлар
- Кенгурулар өте алуан түрлі: бойы 3 м-ге жететін ірісі де, бойы 30 см шамасындағы ұсағы да бар.
- Суырға ұқсайтын вомбаттар мекендейді.
- Эвкалипт ормандарында ағаш басында тіршілік ететін, аз қимылдайтын коала кездеседі.
- Тасманияда өте сирек кездесетін жыртқыш қалталы жануар — қалталы «пері» сақталған.
Құстар дүниесі де бай әрі ерекше. Ғалымдар көптеген түрлердің арғы тегі Оңтүстік-Шығыс Азиямен байланысты болуы мүмкін деп жорамалдайды.
Байырғы тұрғындар және отарлау салдары
Еуропалықтар келгенге дейін материк халқының басым бөлігін байырғы тұрғындар — аборигендер құрады. Олар табиғат жағдайы салыстырмалы түрде қолайлы оңтүстік-шығыс аймақтарға көбірек шоғырланған.
Еуропалық отарлау және қой шаруашылығының кеңеюі нәтижесінде аборигендер ішкі құрғақ аудандарға ығыстырылды. Сонымен қатар зорлық-зомбылық, қырып-жою және тіршілік көздерін жою (азық пен су көздерін улау сияқты) трагедиялық салдарға әкелді. Соның нәтижесінде Тасманияның байырғы халқы толық жойылып, материктегі аборигендер саны күрт азайды.
Қазіргі жағдай (мәтіндегі дерек бойынша)
Аборигендер саны шамамен 50 мың адам. Олардың бір бөлігі резервацияларда ауыр тұрмыстық жағдайда өмір сүреді, бір бөлігі фермаларда төмен ақыға жалданып жұмыс істейді, ал кейбірі әлі де жартылай көшпелі аңшылық пен терімшілік өмір салтын сақтаған.
Соған қарамастан аборигендер арасында дарынды, білімді тұлғалар бар. Мысалы, өздігінен сурет өнерін меңгерген Наматжирдің туындылары әлемге танымал.