Атмосфераның құрылысы
Сабақтың мазмұны
Бұл ашық сабақтың негізгі мақсаты — оқушыларға атмосфераны Жерді қоршап тұрған газ қабығы ретінде танытып, оның құрамы мен құрылысын түсіндіру. Сабақ барысында оқушылар әртүрлі дереккөздермен жұмыс істеп, зерттеу дағдыларын дамытады, экологиялық жауапкершілік пен ауаны қорғау мәдениетін қалыптастырады.
Білімдік мақсат
Атмосфера туралы түсінік беру және оның Жер үшін маңызын толық ашу.
Дамытушылық мақсат
Ақпаратпен жұмыс істеу, талдау, қорытынды жасау, топта талқылау және шығармашылық қабілеттерді дамыту.
Тәрбиелік мақсат
Экологиялық тәрбие беру, ауаны қорғауға және табиғатты қастерлеуге тәрбиелеу, ұлттық сана-сезімді этнопедагогикалық элементтер арқылы ояту.
Сабақ түрі
Ашық сабақ
Құрал-жабдықтар және әдіс-тәсілдер
Құрал-жабдықтар
- Интерактивті тақта, постерлер
- Дүниежүзінің физикалық картасы, глобус
- Оқулық, суреттер, кескін карта
- Шар, стакан, су (тәжірибе үшін)
- Бағалау парағы
Әдіс-тәсілдер
- Сын тұрғысынан ойлау (СТО), деңгейлік тапсырмалар
- Жекелей және топтық жұмыс, көшбасшылық
- АКТ қолдану (бейне-сабақ, слайд)
- Мақал-мәтел, халықтық болжамдар, жұмбақ шешу
- Шығармашылық тапсырмалар және тәжірибе
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, сынып тазалығын және оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
- Оқушыларды төрт топқа бөлу және сабаққа назар аударту.
Психологиялық дайындық
Әрбір адам: туысым, досым, жұрағат
Әрбір сабақ: үйрену, ұғу, ұлағат
Әрбір ісің: тірлік, тірек, адамдық
Әрбір сөзің: шындық, бірлік, адалдық
Топқа бөлу
«Адасқан әріптер» тапсырмасы арқылы: Термометр, Барометр т.б.
Үй тапсырмасы
Жабық тест арқылы қайталау.
Жаңа тақырыпты ашу (жұмбақ)
Ұстасаң, қолға ілінбес,
Қарасаң, көзге түспес.
Жауабы: ауа (атмосфера).
II. Жаңа сабақ
Сабақтың кіріспесінде бейне-сабақ көрсетіледі. Одан кейін негізгі ұғымдар түсіндіріліп, атмосфераның құрамы мен қабаттары жүйеленеді.
Атмосфера дегеніміз не?
Атмосфера — Жерді қоршап тұрған ауа қабығы. Оның төменгі шекарасы — Жер беті. Атмосфера ғаламшармен бірге айналып, қозғалысқа түседі; жалпы массасы шамамен 5 × 1015 т. Жоғары шекарасы ғылыми деректер бойынша 1000 км биіктікке дейін қарастырылады, одан әрі ауа өте сирек күйде болады.
Неліктен аспан көк?
Атмосфераның көк болып көрінуі газ молекулаларының жарықты шашыратуына байланысты.
Биіктеген сайын не өзгереді?
Биіктік артқан сайын ауа сирей береді, қысым төмендейді, ал атмосфераның құрылысы мен қасиеттері өзгеріске ұшырайды.
Ауаның құрамы (шамамен 100 км-ге дейін)
Азот
78%
Оттек
21%
Инертті газдар (негізі аргон)
~1% (аргон 0,93%)
Көмірқышқыл газы
0,03%
Сонымен қатар криптон, ксенон, неон, гелий және сутек өте аз мөлшерде кездеседі. Атмосфераның төменгі қабатында су буы да болады: белгілі жағдайларда ол конденсацияланып су тамшыларына айналып, бұлт түзеді.
Ауа құрамының өзгеруі және ластану
Атмосфераның төменгі қабатында ауа құрамы салыстырмалы түрде тұрақты. Дегенмен өнеркәсіп аудандары мен ірі қалаларда көмірқышқыл газының үлесі он есеге дейін артуы мүмкін. Лас ауада әртүрлі бөгде қосылыстар мен шаң-тозаң қоспалары кездеседі.
Биік қабаттардағы құрамы
- 200–1000 км аралығында оттек басым; ультракүлгін сәулелер әсерінен ол атомдарға ыдыраған күйде болуы мүмкін.
- 1000 км-ден жоғары сиреген атмосфера негізінен гелий мен сутектен тұрады; сутек зарядталған атомдар түрінде таралады.
Газдардың табиғаттағы қызметі
Азот
Нәруыздар мен нуклеин қышқылдарының құрамына кіреді; оның қосылыстары өсімдіктерді минералды қорекпен қамтамасыз етеді.
Оттек
Тірі ағзалардың тыныс алуы үшін қажет; жану және тотығу процестері оттексіз жүрмейді.
Көмірқышқыл газы
Жасыл өсімдіктер фотосинтез кезінде көмірқышқыл газын пайдаланып, органикалық заттар түзеді.
Озон қабаты (25–30 км)
Күннен келетін ультракүлгін сәулелерді ұстап, тірі ағзаларды олардың зиянды әсерінен қорғайды.
Атмосфера газдары тау жыныстарының химиялық үгілуіне де қатысады — бұл Жер бедерінің ұзақ мерзімді өзгерістеріне әсер ететін маңызды процесс.
Атмосфераның құрылысы (қабаттары)
Биіктеген сайын ауаның физикалық қасиеттері (температура, тығыздық, қысым және т.б.) өзгеретіндіктен, атмосфера бірнеше қабатқа бөлінеді:
-
Тропосфера
Жер бетінен шамамен 12 км дейін.
Бұлт, жауын-шашын, жел сияқты құбылыстар осы қабатта жүреді.
-
Стратосфера
Тропосферадан жоғары, шамамен 75 км дейін.
-
Ионосфера
Стратосферадан жоғары орналасады.
-
Мезосфера
Жоғары қабаттардың бірі.
-
Термосфера
Атмосфераның өте сирек, жоғары бөлігі.
-
Экзосфера
Ең сыртқы қабат, ғарышпен шектеседі.
III. Бекіту және бағалау
«Шеңберлі ақпарат»
Оқушылар бүгінгі тақырыпты постерге түсіріп, негізгі ұғымдарды топ ішінде жүйелейді.
«Ойлан, есіңе сақта!»
Атмосфера қабаттарын және олардың биіктік межелерін кесте/сызба арқылы бекіту.
Сергіту сәті: «Полиглот»
Оқушылар жасырылған сұрақтың жауабын тауып, оны қазақша, орысша және ағылшынша атауын айтады.
Тәжірибе: «Пошта ойыны»
«Ауаны өмірде қалай байқаймыз?» сұрағына тәжірибе арқылы жауап беру (шар, стакан, су және т.б.).
Венн диаграммасы
Ауаның пайдасы
Тіршілікке қажеттілігі, табиғаттағы рөлі.
Ауаның қасиеті
Қысым, тығыздық, температура өзгерісі.
Ауаның ластануы
Себептері, салдары, алдын алу.
Рефлексия
Слайдтағы аралдар бейнесіне сүйеніп, оқушылар стикерге сабақтан алған әсерін жазып, таңдаған аралына жапсырады.
Миға шабуыл (ауызша сұрақтар)
- Өнеркәсіп орындарының табиғатқа келтіретін зияны қандай?
- Неліктен қала мен орманда ауаның құрамы біркелкі емес?
- Ауа қандай жағдайларда ластанады?
- Ауаны ластамау үшін қандай шара қолданар едіңіз?
- Ауа құрамында өте аз мөлшерде кездесетін газдарды атаңыз (криптон, ксенон, неон, гелий, сутек).
- «Улы түтін» дегеніміз не? (Әртүрлі шаң-тозаңдардың және зиянды қоспалардың қоспасы.)
- Көмірқышқыл газын пайдаланып қоректенетін не? (Өсімдік.)
Үй тапсырмасы
«Атмосфераның ластану себептері және оны қорғау шаралары» тақырыбында эссе жазу.