Тыныс алу жаттығуларының мақсаты баланың тілдік тыныс алуын дамыту
Кіріспе
Қазіргі білім беру жүйесінің басты бағыты — жеке тұлғаны дамыту. Ал тұлғаны тәрбиелеудің өзегінде ана тілін жетік меңгерту жатыр. Бүгінгі талапқа сай бірнеше тілді білу маңызды болғанымен, көптілділіктің берік іргетасы — туған тілдің ережелері мен нормаларын дұрыс игеру.
Тіл — ұлттық тәрбиенің негізі. Сондықтан туған тілдің тағдыры туралы ойлағанда, ең алдымен жас ұрпақ елестейді. Тіл үйрену балабақша мен бастауыш кезеңнен-ақ дыбысты дұрыс айтуды меңгеруден басталады: дыбысты есту, тыңдау, көру, сезіну арқылы ғана бала сөздің мазмұнын эмоция, ым-ишара және бейне арқылы түсінуге жақындайды.
Дегенмен баланың тілі өздігінен дамығанымен, тілдік дағдылар әрдайым жоғары деңгейге жете бермейді. Сондықтан жүйелі педагогикалық-психологиялық қолдау, арнайы жаттығулар және мақсатты оқыту қажет.
Неліктен ерте бастау маңызды?
Қарым-қатынас ережелерімен ерте танысқан бала сөйлеу құралдарын саналы әрі табиғи меңгереді, ал бұл сөйлеу мәдениетін біртіндеп күшейтеді.
Педагогтың рөлі
Баланың жас және жеке ерекшелігін ескеріп, түрлі әдіс-тәсілдерді шебер үйлестіру — ынтаны оятып, сөйлеуді нәтижелі қалыптастырудың кілті.
К. Д. Ушинскийдің пайымынша, ынта — сананың есігі. Педагог сол есікті ашып, баланың қызығушылығын сабақ бойы сақтай алса, нәтижелілік артады.
Тілдік құзыреттілікті қалыптастыру жолдары
Тіл дамытудың негізгі мақсаты — балалардың ана тілінің ережелері мен нормаларын меңгеруі арқылы тілдік құзыреттілігін қалыптастыру. Бұл мақсатқа жету үшін төмендегі құралдар тиімді:
-
Тілдік жаттығулар
Тыныс алу, артикуляциялық, фонетикалық және дикциялық жаттығулар.
-
Саусақ ойындары
Қызықты әрі пайдалы дидактикалық материал ретінде сөйлеу белсенділігін арттырады.
-
Өлең жолдары мен қимыл үйлесімі
Сөздің дыбыстық мәдениетін тәрбиелеп, сөйлеу дағдыларын бекітеді.
Жаттығуларды жүйелі қолдану ана тілінің нормаларын игеруге, оларды нақты жағдаятта қолдану іскерлігін қалыптастыруға көмектеседі.
Тілдік жаттығулар
Тыныс алу жаттығулары
Сөйлеу кезінде пайда болатын тілдік тыныс алудың маңызы ерекше. Сөздің дәлдігі, тазалығы және әсерлілігі көбіне демді дұрыс басқаруға байланысты. Сондықтан баланы тыныс алуды реттеуге — дем жұтып, дем шығаруды үйлестіруге, ауаны үнемді пайдалануға, үзілісте жұмсақ түрде ауа жинауға үйрету қажет.
Негізгі үлгілер
- Мұрынмен дем алу — ауызбен дем шығару
- Қысқа, терең дем алу — ақырын дем шығару
- Ақырын, терең дем алу — қысқа, шұғыл дем шығару
Ұйымдастыру бойынша қысқа нұсқаулық
- Жаттығуларды жақсы желдетілген бөлмеде, сабақтың басында өткізіңіз.
- Балалар тік тұрып, иық пен мойынды босаңсытып тұрады.
- Мұрынмен ауа жинап, дем шығарғанда 5-ке дейін санап, кейін біртіндеп 10-ға дейін жеткізіңіз (кері санауға да болады).
- Ойын элементі болса, бастау–жүру–аяқталу белгілерін алдын ала келісіңіз.
Артикуляциялық жаттығулар
Артикуляция — дыбыстау мүшелерінің дыбыс жасау қызметі. Мақсат — дикция ақауын «емдеу» емес, дыбыстардың анық әрі дұрыс айтылуын тұрақты қадағалау. Әр бала сөйлеу мүшелерінің жұмысын бақылауы үшін айнаны қолданған дұрыс; гигиена талаптарына сай қол орамал да болуы қажет.
Өткізу тәртібі
- Педагог алдағы жаттығуды ойын тәсілімен түсіндіреді және орындалу ретін көрсетеді.
- Жаттығуды барлық бала орындайды, педагог дұрыс орындалуын тексереді (отырып орындаған ыңғайлы).
- Қателікті бетке баспай, дұрыс орындау үлгісін көрсетіп, жетістігін атап, қолдау көрсетеді.
- Күн сайын 2–3 жаттығуды 3–5 минуттан өткізіңіз.
- Жеңілден күрделіге қарай, міндетті түрде ойын түрінде ұйымдастырыңыз.
Әуелі тіл бұлшықеттеріне, кейін ерінге арналған жаттығулар орындалады. Тіл бұлшықетін созуға бағытталған жаттығулардың үлесі жоғары болуы мүмкін, өйткені дикцияның анықтығы тілдің икемділігімен байланысты.
Фонетикалық жаттығулар
Фонетика тіл дыбыстарының жасалу заңдылығын зерттейді. Қазақ тіліне тән дыбыстарды дұрыс айтуға үйрету үшін алуан түрлі фонетикалық жаттығулар қолданылады. Негізгі міндет — нақты дыбысты айту кезінде дұрыс тыныс алу мен артикуляцияны қадағалау.
«Әженің әлдиі» (Ә дыбысы)
Әжеміз бөбекті ұйықтатарда: «Ә... ә... ә... әлди-әлди, ақ бөпем...» деп әндетеді. Қане, біз де әндетейік.
«Аюдың ақыруы» (А дыбысы)
Аюдың тісі ауырып, «А-а-а» деп аңырайды. Қане, аю қалай дыбыстады?
«Баудағы кім?» (араның дыбысы)
Ара болсаң, ызыңда: «з-з-з» (қатты/жай айтып көріңіз).
«Жыланның ысылы» (с дыбысы)
Жылан қалай дыбыстайды? «ыс-с... ыс-сссс...»
Интонациямен жұмыс (1 минут)
Бір дыбысты әртүрлі көңіл күймен айтқызыңыз (мысалы, «А» — қуанышты, аянышты, таңданған тембрде). Кейін осы тапсырманы басқа балалармен «и», «о» дыбыстарымен алмастырып орындауға болады.
Фонетикалық жаттығуларды екінші тілді үйретуде де қолдануға болады. Ол үшін педагог қай дыбыстарға ерекше мән беру керектігін алдын ала анықтап алады.
Дикциялық жаттығулар және жаңылтпаштар
Дикциялық жаттығулар тыныс, артикуляция және дыбысты анық айтуды кешенді түрде дамытады. Жаңылтпаштар балаға жылдам ойлауға, қысылмай, кекештенбей, анық сөйлеуге үйретеді.
Жаңылтпаш үлгілері
Суда сең келеді, сегіз серке тең келеді.
Ақ тайлақ ақ па? Қара тайлақ ақ па?
Үміт түбіт түтті, түбітті түтіп бітті.
Есет атам ет асатар, ет асатса, бес асатар.
Торта қойдым, орта қойдым, орта қойдым, жорта қойдым.
Тілалғыш Бек — «Тіл алғыш» деп мақтасақ біз, «Біл алғыс» деп.
Жаңылтпаштарды баланың жас ерекшелігіне және тіл меңгеру деңгейіне қарай іріктеңіз. Бір сабақта барлық жаттығуды міндетті түрде өткізу қажет емес: 1–2 түрін қолданудың өзі жеткілікті. Әдетте уақыт мөлшері 3–5 минут, ал қолдану орнын тәрбиеші анықтайды.
Тілдік гимнастика
Сымбаттылық әліппесі
Денеңді тік ұста
Тыныс алу бұлшықеттерінің жұмысын жеңіл сезіну үшін дене қалпын дұрыс ұстау маңызды. Орныңыздан тұрып, жауырын мен иық бұлшықеттерін босаңсытыңыз. Иық пен кеудені сәл көтеріп, артқа қарай түзеңіз. Жауырын тік, ал қол, мойын және иық еркін, бос қалпында болады.
Түзу отыр
Орындыққа түзу отырыңыз. Басыңызды тік және сәл төмен ұстаңыз, иекті жоғары көтермеңіз. Бұл қалып тек арнайы жаттығу сәтінде емес, күнделікті өмірде де табиғи әдетке айналуы тиіс.
Есіңізде болсын: жүйелі жаттығулар арқылы дене сымбатын түзеп, еркін тыныс алып, анық сөйлеуге қажетті физиологиялық негізді қалыптастыруға болады.
Қорытынды
Тіл — адамның рухани айнасы. Ұлттық тіл қаншалықты бай әрі дамыған болса, қоғамның рухани дүниесі де соншалықты жоғары болады. Сондықтан мектеп жасына дейінгі кезеңде ойындар мен жаттығулар арқылы тілдік тыныс алуды, артикуляцияны, фонетиканы және дикцияны жүйелі дамыту — маңызды міндет.
Ойындар мен жаттығуларды бірге орындап, балалардың сөйлеу мәдениетін кезең-кезеңімен бекітейік.
Мәлімет
Құрастырушы
Абилова О. А. — Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің БОПӘ магистрі, №30 «Жұмбақ» балабақшасы ғылыми-эксперименттік жұмыс жөніндегі директордың орынбасары.
Рецензент
Қалимұқашева Б. Д. — педагогика ғылымдарының кандидаты, Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің профессоры.
Толық нұсқасын жүктеу: сілтеме мәтінін осында орналастырыңыз