Қазақстан Республикасының Білім туралы заңында мемлекеттік саясат негізінде Әр баланың жеке қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуын және адамның дарындылығын дамыту сияқты өзекті мәселелер енгізіп отырғаны белгілі
Қазақстанның ұлы держава болуы үшін бізге күш-қуаты мен қажыр-қайраты мол, ақылды да ойлы, дарынды жастар қажет.
Н. Ә. Назарбаев
Дарынды балалармен жұмыс: маңызы және мемлекеттік қолдау
Дарынды балалармен жұмыс — білім беру ұйымдары мен мемлекет тарапынан жүйелі қолдауды қажет ететін үздіксіз процесс. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі ретінде әр баланың жеке қабілетіне сай интеллектуалдық дамуын қамтамасыз ету және адамның дарындылығын дамыту мәселелері айқын көрсетілген.
Тарихта халыққа жетекшілік етіп, әр салада жаңалық ашып, таңдаулы шығармалар мен қызметтер ұсынған дарынды тұлғалар әрдайым жоғары бағаланған. Кез келген мемлекеттің негізгі тірегі — білімді, іскер және белсенді азаматтар. Сондықтан қоғам талабына сай, қоғамды көркейтетін әрі дамытатын жастарды тәрбиелеу — ең маңызды міндеттердің бірі.
Қоғам үшін тиімділігі
Дарынды балаларға білім беруді ғылымның қазіргі даму деңгейіне сай ұйымдастыру қоғамға талантты мамандар даярлауды жеделдетеді және адами капиталдың сапасын арттырады.
Бала үшін құндылығы
Мұндай жұмыс ерекше балалардың өз интеллектуалдық қажеттілігін қанағаттандырып, қабілетін толық ашуына және әлеуетін орнықты дамытуына мүмкіндік береді.
«Дарын» және «дарындылық» ұғымдары
Өмір тәжірибесі дарынның адам бойына көбіне табиғи жолмен, яғни туа біткен ерекшелік ретінде берілетінін көрсетеді. Дарындылық — белгілі бір іс-әрекет саласында ерекше нәтижеге жеткізетін қабілет дамуының жоғары деңгейі.
«Дарындылық» ұғымы «сый» («дар») сөзінен тарайды және дамудың қолайлы ішкі алғышарттарын білдіреді.
Н. Ожеговтың сөздігінде дарындылық «табиғаттан берілетін ерекше қабілет» ретінде түсіндіріледі.
Психологиядағы зерттеулер және негізгі тұжырымдар
Дарындылық пен қабілеттілік ұғымдары өткен ғасырдың 40–50-жылдарында психолог Б. Теплов еңбектерінде тереңірек зерттелді. Оның пайымдауынша, белгілі бір іс-әрекетті табысты орындау үшін қабілеттіліктің бір ғана түрі жеткіліксіз; нәтижеге жету бірнеше қабілеттің үйлесімді жиынтығын талап етеді. Ғалым қабілеттердің іс-әрекетті ұтымды орындауға тікелей әсер ететін сапалық жиынтығын дарындылық деп түсіндіреді.
Кейбір зерттеушілердің пікірінше, балалық шақта байқалатын, табиғи нышандардың сәтті үйлесуінен пайда болатын қабілеттің жоғары түрі — дарындылық. Бұл құбылыстың қыры ғылымда толық ашылып бітпегенімен, дарындылықтың жоғары жүйке қызметінің туа біткен типімен байланысатын бірқатар ерекшеліктері белгілі.
Тарихи дерек: ерте жастан танылған дарын феномені
Шамамен екі жүз жыл бұрын Германияда «Кристиан фон Шенах жазып алған любектік төрт жасар дарынды бала Кристиан Генрих Хейнекеннің өмірі, іс-әрекеті, саяхаты мен өлімі» атты кітап жарық көрді. Бұл — дарынды балалар туралы жазылған алғашқы еңбектердің бірі саналады.
Кристиан Генрих Хейнекен туралы қысқаша
- Он айға толмай жатып суреттегі заттарды ажыратып, атап көрсете алған.
- Үш жасында ертегілерді өзі оқып, арифметиканың төрт амалымен есеп шығарған.
- Көп ұзамай француз тілін меңгеріп, географиядан жақсы мәлімет жинақтаған.
- Мыңнан астам латын мақалы мен мәтелін білген.
Оның атағы әлемге жайылып, Дания королі қонаққа шақырған. Алайда сәби төрт жас төрт айға толғанда өмірден өткен.
Бұрын да, бүгін де мұндай қабілеті ерте танылатын балалар кездесіп отырады. Қазіргі таңда дарынды балалар мәселесіне қатысты философиялық, психологиялық, педагогикалық және әдістемелік әдебиеттер қоры едәуір жинақталған.
Әлемдік тәжірибе және мәдени контекст
Адамның психологиялық ерекшеліктері ерте заманнан бері зерттеліп келеді. Ежелгі Қытайда дарынды балаларды «Шэнь тон», яғни «киелі бала» деп атаған. Батыс Хан әулеті кезеңінде дарынды балаларды іріктеп, тәрбиелеуге арналған «Тоңцзыкэ» деп аталатын арнайы ереже болып, ол арнайы бөлім қызметін атқарған.
Әлем және қазақ тарихынан Моцарт, Рафаэль, Пушкин, Шоқан Уәлиханов, Мұхтар Әуезов сияқты дарынды тұлғаларды білеміз. Қазіргі кезеңде де талай талант иелерінің ерекше қасиеттері туралы деректер жарияланып, ғылыми-тәжірибелік айналымға еніп жатыр.