Салық салу
Сабақтың мазмұны
Бұл сабақ экономикадағы үкіметтің рөлін түсіндіруге бағытталған: үкіметтің орны, қызметтері және ықпал ету аясы. Сонымен қатар оқушылардың ой-өрісін кеңейту, тақырып бойынша білімін тереңдету және жауапкершілікке, белсенділікке, тапқырлыққа тәрбиелеу көзделеді.
Сабақтың түрі
Кіріктірілген сабақ
Әдістер
Түсіндіру, ойын, диспут
Пәнаралық байланыс
Құқық негіздері, тарих, дене тәрбиесі, математика
Көрнекіліктер
Плакаттар, қағаздар, маркерлер, кестелер
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру бөлімі
- Сабақтың тақырыбы мен мақсатын хабарлау.
- Оқушылардың сабаққа даярлығын бақылау.
2) Жаңа сабақ
Құқық пәні мұғалімінің кіріспе мәліметі
Қазақстан Республикасының Үкіметі:
- Атқарушы билікті жүзеге асырады.
- Президент алдында жауап береді.
- Парламентке есеп береді.
- Атқарушы биліктің қызметіне басшылық жасайды.
- ҚР Президентіне ант береді.
Нарықтық экономика және үкімет ықпалы
Нарықтық экономика әдетте үш негізгі сұраққа жауап беретін жүйе ретінде қарастырылады: «Не өндіреміз?», «Қалай өндіреміз?» және «Кім үшін өндіреміз?». Бұл сұрақтарға жеке сатып алушылар мен сатушылар сұраным мен ұсыныс заңдары арқылы жауап береді. Дегенмен, нарықтық экономикада үкіметтің саясаты осы жауаптарға елеулі әсер ете алады.
Аралас экономикадағы үкіметтің негізгі қызметтері
Нарықтық жүйені қорғау
Бәсекелестікті қолдау және «ойын ережелерін» бекіту.
Қоғамдық игіліктерді қамтамасыз ету
Мектептер, жолдар, полиция, өрттен қорғау, ұлттық қорғаныс.
Нарықтық емес әсерлерді есепке алу
Ластану, шу, қоршаған ортаға келетін зиян сияқты сыртқы әсерлер.
Мұқтаж топтарға қолдау көрсету
Әлеуметтік төлемдер, қайта бөлу, нысаналы көмек.
Экономиканы тұрақтандыру
Дағдарыс кезінде жұмыссыздық пен күйзелісті азайтуға бағытталған саясат.
Нарықтық жүйені қорғау
Еркін кәсіпкерлік жүйесі бәсекелестікке сүйенеді. Үкімет бәсекелестікті бірнеше жолмен қорғайды:
- Бәсекелестік ережелерін анықтап, олардың орындалуын қадағалайды.
- Халыққа нарық жағдайы мен экономиканың күйі туралы ақпарат береді.
- Дауларды реттеуге көмектеседі.
Қоғамдық тауарлар мен қызметтер
Қоғамдық тауарлар мен қызметтерді көпшілік пайдаланатындықтан, олар көбіне жеке кәсіпкерлік шеңберінен шығып, мемлекет тарапынан ұйымдастырылады. Мысалдар: қоғамдық мектептер, жолдар, полиция, өрттен қорғау, ұлттық қорғаныс.
Нарықтық емес құбылыстар (сыртқы әсерлер)
Түтін мен пайдаланылған газдардың атмосфераны ластауы, қоқыстың жол жиегінде қалуы, әуежай маңындағы шудың тұрғындардың күнделікті өміріне кедергі келтіруі — бұлардың бәрі қоғамға зиян. Нарықтың өз ішінде мұндай зиянды толық өтеуге немесе оны шектеуге мәжбүрлейтін тетік әрдайым бола бермейді. Сондықтан үкімет сыртқы әсерлерді шектеуді өз міндетіне алады.
Сенім арту (ақпараттық ықпал)
Қоғамға зиян келтіретін әрекеттерді азайту үшін үндеу, түсіндіру, әлеуметтік жарнама қолдану (тазалық сақтау, темекіден бас тарту, мас күйде көлік жүргізбеу).
Салық салу
Қоршаған ортаны ластайтын кәсіпорындарға салық салу арқылы оларды тазартқыш қондырғылар орнатуға ынталандыру.
Субсидиялар
Пайдалы сыртқы әсер тудыратын әрекеттерді қолдау үшін қаржылай көмек беру (мысалы, топырақ қорғау технологияларын қолданатын өндірушілер).
Реттеу
Қауіпсіздік стандарттарын бекіту, зиянды әрекеттерге тыйым салу (қалдықтарды ашық жағуға тыйым, тазаланбаған ағынды суды жібермеу).
Мұқтаж топтарға көмек және трансфертті төлемдер
Қазіргі қоғамдар әлеуметтік тұрғыдан аз қамтылған азаматтарға көмектеседі. Кедейлікпен күрес бағдарламалары табысы жоғары топтардың кірісін белгілі бір деңгейде қайта бөліп, мұқтаж жандарды қолдауды қамтиды. Сонымен бірге мемлекеттік қолдауды күтетіндер қатарында зейнеткерлер, ардагерлер, сондай-ақ кей салалардың (мысалы, ауыл шаруашылығы) өкілдері де болуы мүмкін.
Трансфертті төлемдер — тауарлар мен қызметтер өндіру үшін емес, жеке адамдарға төленетін мемлекеттік шығындар. Оларға әлеуметтік қамсыздандыру, жәрдемақылар, медициналық төлемдер және әскерден қайтқан азаматтарға берілетін төлемдер жатады.
Экономиканы тұрақтандыру
Нарықтық экономикада іскерлік белсенділік кезең-кезеңімен өзгеріп тұрады. Күйзеліс күшейгенде жұмыссыздық өсіп, банкроттық жиілейді, халықтың тұрмыс деңгейі төмендейді. Мұндай әсерді шектеу үшін үкімет салық-бюджет және өзге де құралдар арқылы экономиканы тұрақтандыруға ұмтылады.
Дағдарыс кезеңінде негізгі мәселелердің бірі — жұмыссыздықпен күрес. Бұл үшін өңірлерде жан-жақты ойластырылған бағдарламалар қажет. Президент тапсырмасына сәйкес мұндай бағдарламаларды әзірлеуге Үкімет пен әкімдіктер қатысады.
Мысал ретінде берілген дерек
2009–2011 жылдарға арналған үш жылдық бюджетте зейнетақы, бюджет қызметкерлерінің жалақысы, шәкіртақы көлемін кезең-кезеңімен өсіру жоспарланғаны айтылған: алғашқы екі жылда әрқайсысында 25%, үшінші жылы 30%, нәтижесінде үш жылда жалпы екі есе өсім көзделген.
3) Жаңа сабақты бекіту
А) Диспут
«Экономикаға үкіметтің араласуы қажет пе?» тақырыбында пікірталас. Бұл сұрақтың жақтайтын және қарсы болатын тұстары бар.
- Бір топ — «Иә» (қолдайды).
- Екінші топ — «Жоқ» (қарсы).
- Әр топ өз ойларын қағазға түсіріп, дәлелмен қорғайды.
Ә) «Футбол» ойыны (сұрақ-жауап)
Командалар рөлдерге бөлінеді: шабуылдаушылар, қорғаушылар, қақпашылар. Сұрақ алдымен шабуылдаушыларға беріледі; жауап болмаса — қорғаушыларға, кейін — қақпашыларға өтеді. Қақпашылар да жауап бере алмаса, сұрақ «гол» болып саналып, ұпай қарсы топқа жазылады.
Әр топқа: 5 сұрақ
- Салық дегеніміз не?
- Еңбек ресурстары дегеніміз не?
- Сұраным дегеніміз не?
- Тауарлар мен қызметтер туралы ақпарат беру неліктен маңызды?
- Ұсыныс дегеніміз не?
- Бәсекелестік дегеніміз не?
- Жарнама не үшін қажет?
- 2009 жылғы 1 қаңтарда ең төменгі жалақы 13 470 теңге болса, 2011 жылы қанша болуы мүмкін? (Есеп)
- Жұмыссыздық ұғымы.
- 2009 жылғы 1 шілдеде ең төменгі зейнетақы 9 875 теңге болса, 2010 жылғы 1 қаңтарда қанша болуы мүмкін? (Есеп)
4) Қорытындылау
Сабақ соңында оқушылардың жауаптары мен дәлелдері талданып, үкіметтің экономикадағы рөлі бойынша негізгі ұғымдар бекітіледі: бәсекелестік, қоғамдық игіліктер, сыртқы әсерлер, әлеуметтік қолдау және тұрақтандыру саясаты.
5) Үй тапсырмасы
- «Экономикадағы үкіметтің рөлі» тақырыбы бойынша қысқаша конспект дайындау.
- Үкіметтің бес негізгі қызметіне бір-бірден мысал келтіру.
- «Үкімет араласуы қажет пе?» сұрағына 6–8 сөйлемдік дәлелді пікір жазу.