Асы бар аяқтан аттама
Ас пен нан туралы мақал-мәтелдер
Қазақ дүниетанымында ас — тек қорек емес, береке, тәртіп, қонақжайлық, еңбек пен ынтымақтың өлшемі. Төмендегі мақал-мәтелдер нанның қадірін, дастарқан әдебін, бөлісудің ырысын және тағамға қатысты өмірлік тәлімді жинақтайды.
Нанның қадірі, берекенің мәні
Нан бар жерде ән бар.
Нан — тамақтың атасы, ынтымақ — көптің батасы.
Ас атасы — нан.
Дәнді шашпа, нанды баспа.
Ертеңгі асты тастама, кешкі асқа қарама.
Таңғы асты тастама.
Дастарқанда наны жоқтың, тамағының сәні жоқ.
Құр аяққа бата жүрмес.
Жоқты бар десең — құт болар, барды жоқ десең — жұт болар.
Дастарқан әдебі, қонақжайлық және сыйластық
Дастарқанның басында дұшпан да — дос.
Атың барда — жер таны желіп жүріп, асың барда — ел таны беріп жүріп.
Берген ас түске жетпейді, ниет естен кетпейді.
Сыйлап берсе, суын іш.
Сыйласқанның суын іш.
Тату үйдің тамағы тәтті.
Қуыс үйден құр шықпа.
Кісі кірмеген үй — көрмен тең, ішілмеген ас — умен тең.
Қонақ асына емес, қабақ-қасыңа риза.
Еңбек, үнем және үлес
Қазаныңа не салсаң, шөмішіңе сол ілінеді.
Өле жегенше, бөле же.
Асы бар аяқтан аттама.
Жаманнан жарты қасық ас қалар.
Тарта жесең, тай қалар; қоя жесең, қой қалар; қоймай жесең, не қалар?
Аз ғана асым — даусыз басым.
Асты сұрап бергенше, сабап бер.
Түйін: Асқа қатысты өнеге көбіне үнемшілдікке, ризықтың қадірін білуге және бөлісудің берекесіне шақырады.
Денсаулық, аштық-тоқтық және өмір тәжірибесі
Ас тұрған жерде ауру тұрмайды.
Жарлының бір тойғаны — шала байығаны.
Аштың ақылы астан әрі аспайды.
Тоқ адамды ұйқы басады, аш адамнан ұйқы қашады.
Қарны ашқан қазанға қарар.
Ішіп тоймаған, жалап тоймайды.
Жейтін ауызды — жемес ауыз байлайды.
Жаман ауруға — жақсы ас.
Ас қадірін білмеген аштан өледі, ат қадірін білмеген жолда қалады.
Қазан, су және тіршілік ырғағы
Қайнаған қара суда қасиет бар.
Қазан қайнап тұрса, ақыл сайрап тұрады.
Атты қамшымен айдама, жеммен айда.
Ат — адамның қанаты, ас — адамның қуаты.
Ашқа қазан астырма, тоңғанға отын жақтырма.
Дүниеде тас қатты, тасты еріткен — ас тәтті.
Таспен ұрғанды — аспен ұр.
Дәм мен дәстүр: ет, сорпа, қымыз
Ет — етке, сорпа — бетке.
Қойдың басы — құданың асы.
Ет дегенде бет бар ма?
Қуырдақтың әкесін түйе сойғанда көресің.
Ат жаманы — сүріншек, ет жаманы — шеміршек.
Еттің соры — қуырдақ, ұнның соры — бауырсақ.
Еттің бәрі қазы емес, иттің бәрі тазы емес.
Қызды кім айттырмайды, қымызды кім ішпейді.
Бір аяқ қымыздың екі аяқ желігі бар.
Байтал мінсең — құлын жоқ, саумал ішсең — қымыз жоқ.
Қыз — жігіттікі, қымыз — көптікі.
Еске салу: Кей мақалдар астарлы әзілге, кейі дәстүрлі тағам мен дастарқан тәртібіне сүйенеді — бәрі де дәм арқылы өмірді танытады.
Дән мен ырыс: астық жайлы тәмсіл
Нан астығын жинаймын, елге астық сыйлаймын.
Күріштің мәнін май келтіреді.
Арпа, бидай — ас екен, алтын, күміс — тас екен.
Дәнді шашпа, нанды баспа.
Қосымша нақылдар
Алты күн аш болсаң да, атаңның әдетін тастама.
Нан — асалы, ана — адамның асалы.
Қыздың тамағы — қылдай.
Жақсы ас қалғанша, жаман қарын жарылсын.
Аспаздың қарыны — асқанына тояды.
Шыбын да балға қонады.
Асы жоқ алтын аяқтың — алтынын ал да, отқа жақ.
Есек мінген ат сұрамайды, балық жеген ет сұрамайды.
Аз қайғыны ас басады, көп қайғыны дос басады.
Аштықта жеген құйқаның дәмі ауыздан кетпейді.
Бауыр — шырын, бас — тәтті; ағайынмен ішкен ас — тәтті.
Пышағы бар — сүйгенін жер, пышағы жоқ — тигенін жер.
Қыдырып жеген жамбастан, шақырулы жеген жауыр артық.
Шай ішіп үйренген қымыз деп қыстамайды.
Ет жақсысы — қарта; ол нәсіліне тартады.
Туған ай — тураған ет.
Қой еті — қоян еті.
Қорытынды ой
Бұл мақал-мәтелдер асқа құрмет пен нанның қасиетін алға қоя отырып, адамды еңбекке, үнемге, ынтымаққа және сыйластыққа тәрбиелейді. Дастарқан — дәстүрдің айнасы, ал ризық — берекенің бастауы.