Қазақша рефераттар

Геномдық мутация түрлерін ата

§49 Биология Аралас сабақ Дәстүрлі

Мутациялық өзгергіштік

Бұл жазбада сабақ жоспары заманауи форматта жүйеленіп берілді: мақсаттар, әдістер, көрнекіліктер және негізгі теориялық мазмұн. Оқу барысында оқушылар мутация ұғымын, мутагендерді, мутация түрлерін және олардың тұқымқуалаушылықтағы рөлін түсіндіреді.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушыларға мутациялық өзгергіштік туралы түсінік қалыптастыру; оның маңызы мен қызметін нақты мысалдар арқылы түсіндіру.

Дамытушылық

Мутациялық өзгергіштіктің мәнін ашу, білімін тереңдету; шығармашылық ойлауын, талдау және салыстыру дағдыларын дамыту.

Тәрбиелік

Ойын элементтері арқылы ойды еркін жеткізуге, ашық пікір айтуға ынталандыру; адамгершілік және эстетикалық тәрбие беру.

Сабақ форматы

Типі

Дәстүрлі

Түрі

Аралас сабақ

Өту әдістері

  • СТО (сын тұрғысынан ойлау) элементтері
  • Ауызша түсіндіру, баяндау
  • Сұрақ-жауап, талқылау

Көрнекіліктер

  • Кестелер, суреттер, муляждар
  • Электронды оқулық
  • Интерактивті тақта
  • Тірек-сызба

Пәнаралық байланыс

  • География
  • Химия

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу, назарын сабаққа аудару және сыныптың оқу жұмысына дайындық деңгейін реттеу.

II. Үй тапсырмасын тексеру

1) «Білім баспалдағы»

Топтық жұмыс

I топ: «Генотип»

  1. Өзгергіштік дегеніміз не?
  2. Модификациялық өзгергіштікті зерттеудің статистикалық әдістері қандай?
  3. Модификациялық өзгергіштік дегеніміз не?
  4. Модификациялық өзгергіштікке тәжірибе жүргізген ғалым кім?

II топ: «Фенотип»

  1. Өзгергіштік нешеге бөлінеді?
  2. Модификациялық өзгергіштіктің ерекшеліктері қандай?
  3. Ұзақ модификациялау дегеніміз не?
  4. Модификацияның жіктелуі қандай?

2) «Сандар сөйлейді»

Қысқа тапсырма

I топ: «Генотип» және II топ: «Фенотип» бойынша өткен тақырыптағы негізгі ұғымдар мен деректерді сандар/фактілер арқылы еске түсіру.

Ескерту

Бұл бөлімде мұғалім сынып деңгейіне қарай нақты сандық деректерді (мысалы, өзгергіштік түрлерінің саны, тараудың негізгі терминдері) алдын ала береді.

III. Өткен сабақты пысықтау

Сұрақ-жауап және қысқа талқылау арқылы негізгі ұғымдарды нақтылау: өзгергіштік, модификациялық өзгергіштік, оның ерекшеліктері мен зерттеу тәсілдері.

IV. Жаңа тақырыпты түсіндіру

Негізгі анықтама

Мутация — организм генотипінің (хромосомалар мен олардағы гендердің) өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын және тұқым қуалайтын өзгергіштік.

Тарихи дерек

Бұл ұғымды алғаш рет голландиялық ботаник Х. де Фриз қалыптастырды. Ол есекшөп (энотера) өсімдігінде кейбір белгілердің қалыпты жағдайдан ауытқитынын және олардың тұқым қуалайтынын байқады. Осы зерттеулердің негізінде 1901 жылы «Мутациялық теория» атты еңбегін жариялады.

Мутагендер

Мутация көбіне сыртқы орта факторларының әсерінен туындайды. Мұндай әсер етуші факторлар мутагендер деп аталады.

Мутациялардың жасуша түріне қарай бөлінуі

  • Генеративтік (жыныс жасушаларында) — келесі ұрпаққа тікелей беріледі.
  • Сомалық (дене жасушаларында) — көбіне организмнің өзінде байқалады.

Генотиптің өзгеру сипатына қарай

Мутациялар генотиптің өзгеру деңгейіне қарай әртүрлі топтарға бөлінеді. Соның бірі — геномдық мутация.

Геномдық мутация

Хромосома санының гаплоидті жиынтыққа қатысты еселеніп немесе еселенбей өзгеруіне байланысты болады:

  • Полиплоидия — хромосомалар жиынтығы еселеніп көбеюі.
  • Анеуплоидия (гетероплоидия) — хромосома санының еселенбей артуы немесе кемуі.

Қосымша дерек

Полиплоидия жануарларда өте сирек кездеседі. Ол көбіне партеногенез (ұрықтанусыз) арқылы көбейетін кейбір жәндіктерде байқалады.

V. Сабақты бекіту

1) Кесте толтыру

Өзгергіштік Мутацияның типтері Пайда болу себептері
Мутациялық өзгергіштік Оқушы толтырады Оқушы толтырады

2) «Саңырауқұлақ жинау» (сұрақтар)

Оқушылар топ бойынша сұрақтарға жауап беріп, ұғымдарды бекітеді.

I топ: «Генотип»

  1. Мутация дегеніміз не?
  2. Мутагендердің неше түрі бар?
  3. Физикалық мутагендерді атаңыз.
  4. Сомалық мутация дегеніміз не?
  5. Хромосомалық мутация дегеніміз не?
  6. Геномдық мутация түрлерін атаңыз.
  7. Дефишенция (делеция) дегеніміз не?
  8. В. С. Федоров жүргізген тәжірибе туралы айтыңыз.

II топ: «Фенотип»

  1. Мутагендер дегеніміз не?
  2. Биологиялық мутагендерді атаңыз.
  3. Генеративтік мутация дегеніміз не?
  4. Гендік мутация дегеніміз не?
  5. Транслокация дегеніміз не?
  6. Геномдық мутация дегеніміз не?
  7. Инверсия дегеніміз не?
  8. Дупликация дегеніміз не?

VI–VIII. Қорытынды, бағалау, үй тапсырмасы

Қорытындылау

Мутацияның анықтамасы, мутагендер және мутация түрлері бойынша негізгі түсініктерді жинақтау.

Бағалау

Топтық жұмыс, сұрақ-жауап және кесте толтыру нәтижесі бойынша оқушы білімін бағалау.

Үй тапсырмасы

Тақырыпты оқып келу және мәтін соңындағы сұрақтарға жауап беру.