Қазақша рефераттар

Өнерге бейімдеу

Сабақ мазмұны

Тақырып

Хор. Музыка сауаты: капелла, хормейстер, аралас хор. Құрманғазы. «Ақбай» — Б. Байқадамов өңдеуімен хорға лайықталған нұсқаны тыңдау.

Мақсат

  • Музыкалық-көркемдік талғамды дамыту, өнерге қызығушылық қалыптастыру.
  • Шығармашылық қабілетті жетілдіру, ән айту шеберлігін арттыру.
  • Әсемдікке, мейірімділікке, адалдыққа тәрбиелеу.

Хор деген не?

Анықтама

Хор — вокалдық музыканы орындайтын әншілер ұжымы. Хорда орындаудың басты шарты — жеке дауысты ұжымдық үндестікке бағындыра білу.

Хорда айтудың ерекшелігі

  • Музыканы мұқият тыңдай білу.
  • Әуенді таза интонациямен, сазына келтіріп орындау.
  • Ұжыммен қосылып, біртұтас дыбыс қалыптастыру.

Мектеп хорына қойылатын талаптар

  • Әнді бір мезгілде бастап, бірге аяқтау.
  • Бір уақытта тыныс алу мәдениетін сақтау.
  • Мәтінді ұқыпты жаттау және жүйелі жаттығу жасау.
  • Дауысты үзбей жаттықтыру, тұрақты репетиция жүргізу.

Қазақ хор өнерінің қалыптасуы

Тарихи алғышарттар

Қазақ хор өнері салыстырмалы түрде кеш дамыды. Дегенмен ерте дәуірлерде тұрмыс-салтта көпшілік болып айтуға негізделген үлгілер болған. Алайда оларды қазіргі кәсіби хор өнерімен теңестіруге болмайды.

Мысал ретінде көп дауысты айтуға жақын формалар: «Жар-жар», «Беташар», «Жоқтау». Бүгінгі таңда бұл жанрлар басқа сипатта орындалады.

Кәсіби құрылымдардың пайда болуы

  • XX ғасырдың 30-жылдарында Қазақстанда хор бөлімі ашылып, 1935 жылы құрылған мемлекеттік филармония құрамына енді. Көркемдік жетекшісі — Д. Д. Мацуцин.

  • Көп ұзамай мемлекеттік хор ұйымдастырылып, 1939 жылдың ақпан айында Қазақ мемлекеттік филармониясының құрамына қабылданды.

  • Капелланың алғашқы ұйымдастырушысы әрі көркемдік жетекшісі — Б. В. Лебедев.

Музыка сауаты: негізгі ұғымдар

Хор

Әнді бірнеше дауысқа бөліп, біртұтас ансамбль ретінде орындайтын орындаушылар тобы.

Аралас хор

Ерлер және әйелдер (немесе ұлдар мен қыздар) дауыстары бірге қатысатын хор құрамы.

Хормейстер

Хорды дайындайтын, дыбыс сапасын, ансамбльді, дикцияны және көркемдік шешімді басқаратын жетекші.

Капелла

Хордың аспаптық сүйемелдеусіз орындауы. Көбіне a cappella ретінде аталады.

Б. Байқадамов: хор өнеріндегі орны

Қысқаша мәлімет

Б. Байқадамов (1917–1977) Торғай облысында дүниеге келген. Жастайынан өнерге бейім болды. Математикаға қабілеті болғанымен, саналы түрде өнер жолын таңдады.

Ол Қазақстанда көп дауысты хор мен сүйемелдеусіз (a cappella) хор мәдениетін дамытуға үлес қосқан ұйымдастырушылардың бірі.

Өңдеушілік мәнері

Байқадамов поэтикалық мәтіннің орнына дыбыстық буындарды («дың-дың», «дығы-дың», «гәк-ку», «ха-ла-лау», «ли-ла») енгізіп, шығарманың бояуын қанықтырып, әсерін арттыра түсті.

Ол ұлттық нақышты дәл жеткізіп, халық әндері мен күйлерінің ерекше үн-бояуын хор тілінде көрсете білді.

Хорға өңдеген әндер

«Су тасушы қыз», «16 қыз», «Илигай», «Шалқыма» және т.б.

Хорға өңдеген күйлер

«Ақбай», «Айжан қыз» және т.б.

Музыка тыңдау: Құрманғазы — «Ақбай»

Тыңдауға дайындық

Хор нұсқасын тыңдамас бұрын «Ақбай» күйін домбырада тыңдау оқушының қызығушылығын арттырып, музыканы қабылдауын жеңілдетеді.

Музыкалық сипаттама

«Ақбай» — сергек, кей тұста қатқыл үнді, орташа екпіндегі шығарма. Әуенді алғаш бас пен альт партиялары бастайды. Хор фактурасында шиеленіс байқалып, күрес, ерлік, бостандыққа үндеу сарындары сезіледі. Соңы сақтық пен салмақтылыққа шақырған үнмен түйінделеді.

Практика: дауыс жаттығуын «Ақбай» күйінің алғашқы 4 тактісі негізінде орындатуға болады.

Ән айту: «Айгөлек»

Қайталау кезіндегі назар

  • Дыбыстың сапасы мен әдемілігі.
  • Мазмұнын, мінезін (сипатын) ашу.
  • Ұжымдық үн мен дикцияның анықтығы.

Сергіту сәтін қысқа тыныс және артикуляциялық жаттығулармен үйлестіруге болады.

Мәтін

Айгөлек

Көлдей шалқып жас өмір,

Тасып жатқан шағында.

Кемерінен шалықтап,

Асып жатқан шағында.

Ойын ойнап, ән салмай

Өсер бала болар ма?

Күміс күлкі көрмей ол

Кемеліне толар ма?

Қайырмасы:

Айгөлек-ау, айгөлек,

Айдың жүзі дөңгелек.

Айгөлек деп ән шырқа,

Ел бөбегі, кел, бөбек.

Дәптермен жұмыс

Оқулықта берілген кестені дәптерге толтырыңыз.

Орындаушылар Аталуы
Әнді орындаушы топ  
Сүйемелсіз орындау  
Төрт орындаушы  
Жеке орындаушы  
Үш орындаушы  
Екі орындаушы  

Шығармашылық жұмыс

Мақал-мәтелдер

  • Өнерді үйрен де, жирен.
  • Өнер білсең — өлмейсің.
  • Өнерлінің өзегі талмас.
  • Өнерлі бала — сүйкімді.

Жұмбақтар

  1. Бір нәрсе қараңғыда қаймалайды,
    Азынаса, көмейінде мал жылайды.
    Құйрығын қара жерге тіреп алып,
    Келеді баяғының әнін салып.

    Жауабы: Қобыз

  2. Бар-жоғы төртеу-ақ,
    Тұла бойы бар талант.
    Ән салар төрт дауыста —
    Кімдер еді, сен тапшы?

    Жауабы: Квартет

  3. Үсті жаңғыра, асты жарғақ,
    Ағаш шеңбер тұр екеуін жалғап,
    Үн қатады қолды талғап.

    Жауабы: Даңғыра

Бағалау

Сабақ барысында тыңдау мәдениеті, хорда орындау дағдылары, мәтіннің анықтығы және белсенді қатысу деңгейі ескеріледі.

Үй тапсырмасы

«Хор» тақырыбына мәнжазба дайындау.